Məkkə müqaviləsi

Yeni üçlük regiona yeni dizayn verə biləcəkmi?

Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan Məkkədə tarixi bir kollektiv müdafiə müqaviləsi imzaladılar. Üç dövlətin liderləri tərəfindən imzalanan Məkkə müqaviləsində onun konsepsiyasının "hər hansı bir təcavüzə qarşı birgə çəkindirməni gücləndirməyə yönəldiyi" və "üç dövlət arasında bütün aspektlərdə müdafiə əməkdaşlığının inkişafını nəzərdə tutduğu" bildirilir. Lakin müqavilənin ən vacib elementi kollektiv təhlükəsizliyin gücləndirilməsi məsələsi idi. Şimali Atlantika Müqaviləsinin 5-ci maddəsini təkrarlayan bu bənddə yeni ittifaq ölkələrindən birinə edilən hər hansı bir silahlı hücumun hamıya hücum kimi qəbul ediləcəyi nəzərdə tutulur. Yaxın Şərqdə uzun müddətdir İrandan kənara çıxan davam edən silahlı münaqişə kontekstində bu, əvvəlki regional təhlükəsizlik sisteminin köklü şəkildə çökməsini və yeni çəkindirmə qaydalarının ortaya çıxmasını göstərir.

Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı-Pakistan "üçbucağı"nın yaranmasının təməli 17 sentyabr 2025-ci ildə Pakistan-Səudiyyə Strateji Hərbi Sazişinin imzalanması idi. Sazişlər müdafiə sahəsində əməkdaşlığın inkişafına dair simvolik sənəd kimi təqdim edilmişdi, lakin hətta o zaman da ölkələrin prinsipial olaraq yeni müdafiə oxunun formalaşması üçün institusional təməl qoyduğu və təhlükəsizlikdə yavaş-yavaş özünütəmin etməyə doğru irəlilədiyi aydın idi. ABŞ-İsrail əməliyyatının 28 fevral 2026-cı ildə başlamasından bir neçə gün əvvəl Baş nazir Benyamin Netanyahu ortaya çıxan "üçbucağı" açıq şəkildə "radikal sünni oxu" adlandırdı ki, onun sözlərinə görə, bu, təbiətcə "şiə müqavimət oxu"na - İrana sadiq ölkələr və qruplar klubuna bərabərdir.

Üçlü ittifaqın üzvləri Məkkə Sazişinin sırf müdafiə xarakterli olduğunu və başqa heç bir ölkənin maraqlarına qarşı yönəlmədiyini israr edirlər. Lakin, Yaxın Şərq üçün belə bir kritik dövrdə hərbi-siyasi "üçbucaq"ın formalaşmasının həm İranyönlü "ox"un mövqelərinin itirilməsi, həm də İsrailin bölgədə artan hərbi fəaliyyəti ilə əlaqəli olduğunu təxmin etmək çətin deyil. Qəzza zolağında iki illik hərbi əməliyyat, Livan və Suriyaya qoşun yeritməsi və ABŞ-ın İrana qarşı hərbi zərbələr endirmək üçün lobbiçilik etməsi İsrailin Yaxın Şərq ölkələrinin düşüncəsində regional sabitliyi pozan, qonşularının suverenliyini müxtəlif bəhanələrlə pozan, qonşularının nüfuzunu sarsıdan və ABŞ ilə digər Yaxın Şərq dövlətləri arasında ikitərəfli münasibətlərə kobudcasına müdaxilə edən nəzarətsiz bir oyunçu kimi nüfuzunu daha da möhkəmləndirib.

İranla müharibə fonunda Amerika rəsmiləri dəfələrlə ümidlərini ifadə etdilər ki, münaqişə müsəlman ölkələrini əvvəlcə İsrail ilə ərəb ölkələri arasında diplomatik məsafənin azaldılmasını nəzərdə tutan strateji proqram olan İbrahim Sazişlərində iştirak etməyə sövq edə bilər. Növbəti imza atan tərəf Səudiyyə Ərəbistanı olacaq. Lakin İrandakı müharibədən sonra Yaxın Şərqin blok mənzərəsi öz məntiqinə uyğun olaraq dəyişməyə başladı. ABŞ-ın regional müttəfiqləri Amerika hərbi çətirinin etibarlılığına şübhə etməyə başladılar və Amerika təhlükəsizlik arxitekturasının çəkindirici potensialının həddi olduğunu başa düşdülər. Bu şəraitdə regional ağır çəkili qüvvələr müstəqil çəkindirici sistem qurmağa diqqət yetirməyi seçdilər. Bu, ABŞ-ın təhlükəsizliyin yeganə qarantı statusunun itirilməsi demək olardı və çox güman ki, Yaxın Şərqdəki hərbi mövcudluğuna yenidən baxılmasına səbəb olacaqdı.

VƏLİ