Heydər Əliyev irsi: müstəqil dövlət quruculuğundan tarixi Zəfərə

Ulu Öndər Heydər Əliyev müasir dövlətçilik tarixində müstəsna xidmətləri ilə seçilən, uzaqgörən siyasəti və qətiyyətli liderliyi ilə xalqın yaddaşında əbədi iz qoyan görkəmli şəxsiyyətdir. Onun fəaliyyəti bütövlükdə müstəqil dövlətçiliyin formalaşması və möhkəmlənməsi mərhələsini əhatə edir. Ulu Öndər milli maraqların qorunmasını, dövlət strukturlarının qurulmasını və dayanıqlı inkişaf strategiyasının müəyyənləşdirilməsini həyatının əsas məqsədinə çevirmişdir. Ümummilli Liderin zəngin siyasi irsi bu gün də dövlət idarəçiliyində, strateji planlaşdırmada və milli ideologiyanın formalaşmasında əsas istiqamətverici rol oynayır.

14 iyul 1969-cu il tarixində Heydər Əliyev respublikaya rəhbər seçildikdən sonra iqtisadiyyatın bütün sahələrində əsaslı dönüş baş verdi və qısa müddətdə dinamik inkişaf mərhələsinə keçid təmin olundu. Ulu Öndərin təşəbbüsü və qətiyyətli idarəçilik təcrübəsi sayəsində yeni sənaye müəssisələri yaradıldı, mövcud istehsal sahələri modernləşdirildi və iqtisadiyyatın strukturunda əhəmiyyətli dəyişikliklər baş verdi. Xüsusilə neft-kimya, maşınqayırma, energetika və digər strateji sahələrdə əldə olunan nailiyyətlər respublikanın ittifaq daxilində mövqeyini möhkəmləndirdi. Kənd təsərrüfatında aparılan islahatlar nəticəsində məhsuldarlıq artdı, aqrar sahədə yeni texnologiyalar tətbiq olundu, meliorasiya və suvarma sistemləri genişləndirildi ki, bu da ərzaq təminatının yaxşılaşmasına və kənd yerlərində sosial rifahın yüksəlməsinə səbəb oldu.
Elm və təhsil sahəsində həyata keçirilən məqsədyönlü siyasət isə uzunmüddətli inkişafın əsasını təşkil etdi. Yeni ali təhsil müəssisələrinin yaradılması, mövcud universitetlərin maddi-texniki bazasının gücləndirilməsi və elmi-tədqiqat institutlarının fəaliyyətinin genişləndirilməsi nəticəsində elmi potensial əhəmiyyətli dərəcədə artdı. Minlərlə gəncin ittifaqın nüfuzlu ali məktəblərində təhsil almasına şərait yaradılması gələcək üçün peşəkar kadr ehtiyatının formalaşmasına xidmət etdi. Bununla yanaşı, milli kadr potensialının gücləndirilməsi, yerli mütəxəssislərin idarəetmədə rolunun artırılması və peşəkar kadr hazırlığı sisteminin inkişafı gələcək müstəqil dövlət quruculuğu üçün möhkəm zəmin yaratdı. Bu siyasət nəticəsində formalaşan intellektual baza sonrakı dövrdə dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsində və davamlı inkişafın təmin olunmasında mühüm rol oynadı.
1993-cü ildə xalqın təkidli tələbi ilə siyasi hakimiyyətə qayıdan Ulu Öndər Heydər Əliyev ölkəni dərin böhran vəziyyətindən çıxarmaq kimi son dərəcə çətin və məsuliyyətli bir missiyanı üzərinə götürdü. Həmin dövrdə mövcud olan siyasi qarşıdurmalar, iqtisadi tənəzzül və idarəetmə boşluğu dövlətçiliyi ciddi təhlükə altına salmışdı. Ulu Öndərin qətiyyətli addımları nəticəsində qısa müddətdə ictimai-siyasi sabitlik bərpa olundu, qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyəti məhdudlaşdırıldı və mərkəzi hakimiyyət gücləndirildi. Bu sabitlik mühiti nəticəsində dövlətin gələcək inkişafı üçün əsas şərt kimi ölkədə genişmiqyaslı islahatların həyata keçirilməsinə imkan yarandı.
1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan və “Əsrin müqaviləsi” kimi tarixə düşən neft sazişi iqtisadi strategiyanın əsas komponentinə çevrildi və ölkənin gələcək inkişaf trayektoriyasını müəyyənləşdirən dönüş nöqtəsi oldu. Heydər Əliyev tərəfindən irəli sürülən bu təşəbbüs yalnız enerji sektorunun inkişafını deyil, bütövlükdə milli iqtisadiyyatın yenidən qurulmasını hədəfləyirdi. Saziş çərçivəsində zəngin enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxışı təmin olundu, dünyanın aparıcı neft şirkətləri ilə genişmiqyaslı əməkdaşlıq quruldu və ölkəyə milyardlarla dollar həcmində xarici investisiyalar cəlb edildi. Bu isə iqtisadi sabitliyin möhkəmlənməsinə, maliyyə resurslarının artmasına və uzunmüddətli inkişaf proqramlarının həyata keçirilməsinə real zəmin yaratdı. Nəticədə enerji sektoru iqtisadi inkişafın aparıcı qüvvəsinə çevrilərək digər sahələrin də inkişafını stimullaşdırdı. Neft gəlirləri hesabına mühüm infrastruktur layihələri həyata keçirildi, yollar, enerji xətləri, limanlar və digər strateji obyektlər inşa olundu və ya yenidən quruldu. Həmin proses regionların sosial-iqtisadi inkişafını da sürətləndirdi, yeni iş yerlərinin açılmasına və əhalinin rifah halının yüksəlməsinə töhfə verdi. Eyni zamanda, enerji siyasəti çərçivəsində həyata keçirilən layihələr ölkənin beynəlxalq enerji xəritəsində mühüm mövqe qazanmasına səbəb oldu.
Ordu quruculuğu sahəsində həyata keçirilən məqsədyönlü siyasət dövlətin təhlükəsizlik strategiyasının əsas dayaqlarından biri kimi çıxış etmişdir. Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən müəyyənləşdirilən hərbi quruculuq xətti uzunmüddətli və sistemli inkişaf konsepsiyasına əsaslanmışdır. Bu yanaşma silahlı qüvvələrin nizami, peşəkar və müasir tələblərə cavab verən bir struktur kimi formalaşdırılmasına imkan yaratmış, dövlətin müdafiə qabiliyyətinin əsaslı şəkildə gücləndirilməsini təmin etmişdir. Həmin dövrdə ordu quruculuğu prosesində qarşıya qoyulan əsas məqsəd pərakəndə vəziyyətdə olan silahlı dəstələrin vahid komandanlıq altında birləşdirilməsi, mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sisteminin yaradılması və intizamın təmin edilməsi olmuşdur. Sözügedən istiqamətdə həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində nizami ordu formalaşdırılmış, hərbi hissələrdə vahid idarəetmə mexanizmləri tətbiq edilmiş və silahlı qüvvələrin fəaliyyətində koordinasiya gücləndirilmişdir. Orduda xidmətin hüquqi və təşkilati əsasları təkmilləşdirilmiş, hərbi qanunvericilik bazası möhkəmləndirilmişdir.
Maddi-texniki təminatın yaxşılaşdırılması da diqqət mərkəzində saxlanılmışdır. Silahlı qüvvələrin müasir silah və texnika ilə təchiz olunması istiqamətində mühüm addımlar atılmış, hərbi infrastruktur yenilənmiş, yeni hərbi hissələr və təlim mərkəzləri yaradılmışdır. Bu proses ordunun döyüş qabiliyyətinin yüksəldilməsində, əməliyyat imkanlarının genişləndirilməsində və şəxsi heyətin peşəkarlığının artırılmasında mühüm rol oynamışdır. Eyni zamanda, hərbi təhsil sisteminin inkişafına xüsusi diqqət yetirilmiş, ixtisaslı zabit kadrlarının hazırlanması prioritet məsələlərdən biri kimi müəyyən edilmişdir. Gənclərin hərbi təhsilə cəlb olunması, onların vətənpərvərlik ruhunda yetişdirilməsi və müasir hərbi biliklərə yiyələnməsi istiqamətində ardıcıl tədbirlər reallaşdırılmışdır.
Orduda intizamın və mənəvi-psixoloji hazırlığın gücləndirilməsi də bu siyasətin mühüm tərkib hissəsi olmuşdur. Hərbi qulluqçular arasında Vətənə sədaqət, dövlətçilik dəyərlərinə bağlılıq və yüksək məsuliyyət hissi formalaşdırılmış, bu da ordunun döyüş ruhunun yüksəlməsinə səbəb olmuşdur. Silahlı qüvvələrdə xidmət edən şəxsi heyətin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, onların yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması istiqamətində atılan addımlar isə orduda sabitliyin və motivasiyanın artırılmasına müsbət təsir göstərmişdir. 1994-cü il mayın 12-də əldə olunan atəşkəs sazişi isə münaqişənin daha geniş miqyas almasının qarşısını almışdır. Atəşkəs dövrü ərzində hərbi sahədə aparılan islahatlar daha ardıcıl və planlı şəkildə həyata keçirilmiş, silahlı qüvvələrin strukturunun təkmilləşdirilməsi və döyüş hazırlığının yüksəldilməsi istiqamətində geniş imkanlar açılmışdır.
Bütün bu tədbirlər nəticəsində Heydər Əliyev tərəfindən qoyulan möhkəm təməl sonrakı illərdə daha da inkişaf etdirilərək silahlı qüvvələrin müasir çağırışlara cavab verən yüksək hazırlıqlı bir gücə çevrilməsinə zəmin yaratmışdır. Bu gün ordu quruculuğu sahəsində əldə olunan nailiyyətlər məhz həmin uzaqgörən siyasətin nəticəsi kimi dəyərləndirilir və dövlətin təhlükəsizliyinin təmin olunmasında mühüm rol oynamaqda davam edir.
1995-ci il noyabrın 12-də referendum (ümumxalq səsverməsi) nəticəsində Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının qəbul edilməsi hüquqi dövlət quruculuğunun möhkəm təməlini formalaşdırdı və dövlət idarəçiliyində yeni mərhələnin əsasını qoydu. Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə hazırlanan bu ali hüquqi sənəd demokratik dəyərləri, insan hüquq və azadlıqlarını, qanunun aliliyini və hakimiyyət bölgüsü prinsipini özündə ehtiva edərək müasir dövlət modelinin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirdi. Konstitusiya vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı və dövlət-vətəndaş münasibətlərinin hüquqi əsaslar üzərində qurulmasında mühüm rol oynadı. Konstitusiyanın qəbulundan sonra qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi istiqamətində genişmiqyaslı islahatlar həyata keçirildi. Beynəlxalq hüquq normalarına uyğun yeni qanunlar qəbul olundu, mövcud hüquqi mexanizmlər yeniləndi və hüquqi sistem daha da təkmilləşdirildi. Məhkəmə-hüquq sistemi yenidən quruldu, ədalət mühakiməsinin müstəqilliyi təmin edildi və insan hüquqlarının müdafiəsi sahəsində institusional mexanizmlər gücləndirildi. Dövlət qurumlarının fəaliyyəti də bu dövrdə əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirildi və idarəetmədə şəffaflıq prinsipləri ön plana çəkildi. İdarəetmə mexanizmləri daha çevik və səmərəli formaya salındı, dövlət orqanları arasında koordinasiya yaxşılaşdırıldı və vətəndaşlara göstərilən xidmətlərin keyfiyyəti yüksəldildi. Bu amillər dövlət idarəçiliyində məsuliyyət və hesabatlılıq mədəniyyətinin formalaşmasına mühüm töhfə verdi.
Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən həyata keçirilən iqtisadi islahatlar bazar münasibətlərinin formalaşmasına və sahibkarlıq mühitinin yaxşılaşdırılmasına yönəldildi. Dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi, vergi və maliyyə sistemində aparılan dəyişikliklər, hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi iqtisadiyyatın liberallaşdırılmasını təmin etdi. Özəl sektorun inkişafı üçün əlverişli şərait yaradıldı, yerli və xarici sahibkarların fəaliyyətinə geniş imkanlar açıldı. Bu addımlar iqtisadiyyatın təkcə enerji sektorundan asılılığının azaldılmasına, qeyri-neft sahələrinin inkişafına və ümumi iqtisadi dayanıqlığın artırılmasına mühüm töhfə verdi. Beləliklə, “Əsrin müqaviləsi” yalnız bir enerji sazişi deyil, həm də genişmiqyaslı iqtisadi transformasiyanın başlanğıcı kimi tarixə düşdü. Bu strateji qərar nəticəsində formalaşan güclü iqtisadi potensial sonrakı illərdə həyata keçirilən inkişaf proqramlarının əsası olaraq ölkənin beynəlxalq iqtisadi sistemdə mövqeyinin möhkəmlənməsinə xidmət etdi.
Təhsil sahəsində həyata keçirilən islahatlar nəticəsində müasir məktəblər və ali təhsil müəssisələrinin yaradılması ilə yanaşı, bütövlükdə təhsil sisteminin keyfiyyətcə yenilənməsi təmin edildi. Heydər Əliyev tərəfindən müəyyənləşdirilən strateji yanaşma təhsilin dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrilməsinə səbəb oldu. Tədris proqramları müasir tələblərə uyğunlaşdırıldı, yeni fənlər və innovativ tədris metodları tətbiq edildi, müəllim hazırlığı sistemi gücləndirildi. Gənclərin keyfiyyətli təhsil alması üçün geniş imkanlar yaradıldı, onların xarici ölkələrin nüfuzlu ali məktəblərində təhsil almasına şərait formalaşdırıldı. Beynəlxalq təcrübənin öyrənilərək tətbiq olunması, təhsil sahəsində islahatların davamlı xarakter alması və maddi-texniki bazanın möhkəmləndirilməsi nəticəsində ölkədə güclü intellektual potensial formalaşmağa başladı. Bu isə gələcəkdə yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin yetişdirilməsinə, elmi inkişafın sürətlənməsinə və cəmiyyətin ümumi tərəqqisinə mühüm töhfə verdi.
Səhiyyə sahəsində aparılan islahatlar isə əhalinin sağlamlığının qorunması və tibbi xidmətlərin keyfiyyətinin yüksəldilməsi istiqamətində sistemli və məqsədyönlü xarakter daşıdı. Müasir tibb müəssisələrinin inşası, mövcud səhiyyə infrastrukturunun yenilənməsi və qabaqcıl tibbi texnologiyaların tətbiqi bu sahədə mühüm irəliləyişlərə səbəb oldu. Regionlarda yeni xəstəxanalar və diaqnostika mərkəzləri yaradıldı, tibbi xidmətlərin əlçatanlığı əhəmiyyətli dərəcədə artırıldı. Eyni zamanda, həkim kadrlarının hazırlanması və onların peşəkarlıq səviyyəsinin yüksəldilməsi istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi, müasir müalicə üsulları və innovativ yanaşmalar səhiyyə sisteminə inteqrasiya olundu. Profilaktik tədbirlərə xüsusi diqqət yetirilməsi, əhalinin sağlam həyat tərzinin təşviqi və sosial yönümlü proqramların icrası nəticəsində insanların həyat keyfiyyəti yüksəldi. Bütün bu addımlar səhiyyə sisteminin dayanıqlı inkişafına, əhalinin sosial rifahının yaxşılaşmasına və dövlətin sosial siyasətinin güclənməsinə mühüm töhfə verdi.
Xarici siyasət sahəsində həyata keçirilən balanslı və praqmatik kurs dövlətin beynəlxalq mövqelərinin möhkəmlənməsinə, milli maraqların etibarlı şəkildə qorunmasına və çoxşaxəli əməkdaşlıq münasibətlərinin inkişafına xidmət etmişdir. Heydər Əliyev tərəfindən müəyyənləşdirilən bu strateji xətt qarşılıqlı etimad, bərabərhüquqluluq və daxili işlərə qarışmamaq prinsiplərinə əsaslanaraq müxtəlif geosiyasi mərkəzlərlə münasibətlərin tarazlaşdırılmasına imkan yaratmışdır. Bu yanaşma sayəsində dövlət beynəlxalq arenada müstəqil mövqeyini qoruyaraq, həm regional, həm də qlobal proseslərdə fəal iştirak edən etibarlı tərəfdaş kimi tanınmışdır. Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə müxtəlif dövlətlərlə qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq əlaqələri qurulmuş, enerji və nəqliyyat layihələri vasitəsilə regionun geosiyasi əhəmiyyəti əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Beynəlxalq təşkilatlarla fəal əməkdaşlıq, çoxtərəfli diplomatiyanın səmərəli tətbiqi və milli maraqlara əsaslanan siyasət nəticəsində dövlətin beynəlxalq nüfuzu yüksəlmiş, strateji tərəfdaşlıqlar genişlənmişdir. Bu kurs həm siyasi, həm də iqtisadi baxımdan davamlı inkişaf üçün möhkəm zəmin yaratmış, ölkənin beynəlxalq münasibətlər sistemində söz sahibi olan aktor kimi mövqeyini daha da gücləndirmişdir.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi kursunu uğurla davam etdirən Prezident, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsində tarixi Zəfər qazanıb, uzun illər davam edən münaqişəyə son qoyulub. 2023-cü il sentyabrın 19-20-də həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində ölkəmizin suverenliyi və ərazi bütövlüyü tam təmin olunub, regionda yeni reallıqlar formalaşıb. Hazırda davam edən bərpa və quruculuq işləri, təhlükəsizlik mühitinin möhkəmləndirilməsi və iqtisadi inkişaf strategiyası yeni dövrdə genişmiqyaslı uğurların əldə olunacağından xəbər verir.
Bu gün həyata keçirilən ardıcıl və məqsədyönlü siyasət göstərir ki, Ümummilli Lider Heydər Əliyevin ideyaları yaşayır və müasir dövrün tələblərinə uyğun şəkildə inkişaf etdirilir. Dövlətin əldə etdiyi uğurlar, artan beynəlxalq nüfuz və güclənən iqtisadi potensial bu siyasi kursun düzgünlüyünü bir daha təsdiqləyir. Prezident İlham Əliyevin müdrik və uzaqgörən siyasəti Azərbaycanı daha güclü, dayanıqlı və parlaq gələcəyə doğru inamla aparır.

Nurlan Həsənov
Milli Məclisin deputatı