Zəngilanın tarixi-mədəni irsi doğma sahiblərinə qovuşub - ŞƏRH

Bir torpağın tarixi orada yaşamış insanların yaratdığı maddi və mənəvi irsdə qorunur. Məscidlər, qədim ibadət yerləri, memarlıq nümunələri, yaşayış məntəqələrinin adları və nəsildən-nəslə ötürülən xatirələr xalqın yurdla bağlılığını yaşadır. Zəngilanın tarixi-mədəni irsi də Azərbaycanın bu bölgəsində əsrlər boyu formalaşmış həyatın izlərini daşıyır. Şəhərin 2020-ci il oktyabrın 20-də işğaldan azad edilməsi həmin irsə sahib çıxmaq, onu öyrənmək və gələcək nəsillərə çatdırmaq üçün yeni imkan yaratdı. Bu gün Zəngilanda aparılan quruculuq işləri ilə yanaşı, onun mənəvi mühitinin dirçəlməsi də böyük əhəmiyyət daşıyır.
Zəngilanın tarixi-dini abidələri bölgənin zəngin mədəni keçmişindən xəbər verir. XVII əsrə aid İmam Hüseyn məscidi, Malatkeşin, Qırıq Muşlan, Muşlan və Rəzdərə kəndlərindəki XIX əsr məscidləri bu irsin nümunələrindəndir. Xanazor və Yeməzli kəndlərindəki qədim alban xristian irsinə aid abidələr də rayonun tarixi-mədəni zənginliyini tamamlayır. Müxtəlif dövrlərə aid bu tikililər bölgədə memarlıq ənənələrinin, dini həyatın və icma münasibətlərinin öyrənilməsi üçün əhəmiyyətlidir.
Hər bir abidənin dəyəri onun yaşından daha geniş məna daşıyır. Məscid öz dövrünün memarlıq düşüncəsini və sənətkarlıq bacarığını əks etdirməklə yanaşı, insanların bir araya gəldiyi mənəvi məkan olub. Qədim ibadət yerləri yerli əhalinin dini dünyagörüşü, yaşayış tərzi və mədəni əlaqələri haqqında məlumat verir. Belə abidələrin öyrənilməsi yazılı mənbələrdə hər zaman ətraflı əksini tapmayan həyatın müxtəlif tərəflərini anlamağa kömək edir. Buna görə tarixi irsin qorunması xalqın öz keçmişi haqqında biliklərinin qorunması deməkdir.
İşğal Zəngilanın yaşayış mühitinə və mədəni irsinə ağır zərbə vurdu. İnsanların doğma torpaqlarından didərgin salınması ilə abidələrə gündəlik qayğı göstərən, onların tarixini və yerli həyatdakı mənasını yaşadan icmalar da öz yurdlarından ayrı düşdülər. Yaşayış məntəqələrinin dağıdılması tarixi memarlıq mühitinin bütövlüyünü pozdu. Mədəni və dini tikililərin zərər görməsi isə xalqımızın mənəvi yaddaşına yönəlmiş itkilər yaratdı. Belə dağıntıların nəticələri yalnız maddi ölçülərlə qiymətləndirilə bilməz.
Tarixi abidə dağıldıqda onunla birlikdə nadir sənətkarlıq nümunələri, tikinti üsulları və keçmişə dair məlumatlar da itkiyə məruz qalır. Bir tikilinin yenidən yaradılması onun ilkin materialını və zamanın izlərini tam qaytara bilmir. Buna görə işğalın mədəni irsə vurduğu zərərin sənədləşdirilməsi mühüm vəzifədir. Abidələrin vəziyyətinin araşdırılması, arxiv materiallarının toplanması, əvvəlki fotoşəkillərlə müqayisələr aparılması və aşkar edilən faktların sistemləşdirilməsi gələcək tədqiqatlar üçün əsas yaradır.
Zəngilanın azadlığı bu işlərin doğma torpaqda aparılmasına imkan verdi. Azərbaycan öz irsinin vəziyyətini yerində öyrənmək və onun qorunması üçün tədbirlər görmək hüququnu faktiki şəkildə bərpa etdi. Tarixi abidələrə münasibətdə elmi yanaşma xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hər bir obyektin dövrü, memarlıq xüsusiyyətləri və mövcud vəziyyəti ayrıca qiymətləndirilməlidir. Bərpa qərarları etibarlı məlumatlara əsaslandıqda abidənin tarixi dəyərinin qorunması üçün daha düzgün yol seçilir.
Bu prosesdə qədim xristian irsinə də həssas münasibət göstərilməsi vacibdir. Azərbaycanın mədəni sərvəti ölkə ərazisində formalaşmış müxtəlif dini və memarlıq ənənələrini əhatə edir. Abidələrin qorunması onların dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq ümumi məsuliyyət kimi qəbul edilməlidir. Zəngilanın tarixi irsinə belə bütöv yanaşma bölgənin keçmişini daha dolğun öyrənməyə, müxtəlif dövrlərin maddi izlərini gələcək nəsillər üçün saxlamağa xidmət edir.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən bərpa siyasətində dini-mənəvi həyatın dirçəldilməsi mühüm yer tutur. Zəngilan şəhər məscidinin inşası bu istiqamətdə atılmış əhəmiyyətli addımlardandır. Dövlət başçısı 2023-cü il sentyabrın 28-də məsciddə görülən işlərlə tanış olmuş, 2024-cü il mayın 18-də isə məscidin açılışı keçirilmişdir. Heydər Əliyev Fondu tərəfindən inşa edilən bu dini məkan Zəngilanın yeni həyatında mənəvi bağlılığın mühüm ünvanlarından birinə çevrilir.
Yeni məscidin yaradılması doğma şəhərinə qayıdan insanlar üçün xüsusi məna daşıyır. Uzun illər ayrı düşdükləri yurdda yenidən bir araya gəlmək, dini ənənələrini yaşatmaq və mənəvi ehtiyaclarını qarşılamaq qayıdışın bütövlüyünü təmin edir. İnsan doğma torpağa evinə, qonşularına, ailə xatirələrinə və inancına bağlı şəkildə dönür. Buna görə yaşayış məhəllələri ilə yanaşı, dini və mədəni məkanların da yaradılması şəhərin ictimai həyatının formalaşmasına xidmət edir.
Zəngilanın tarixi yaddaşının qorunmasında sakinlərin xatirələri də qiymətli mənbədir. Yaşlı nəslin bildiyi yer adları, abidələr haqqında söhbətlər, ailə arxivlərində saxlanılan şəkillər və yerli adətlər barədə məlumatlar araşdırmaları zənginləşdirə bilər. Bu materialların toplanması keçmiş həyatın daha dolğun mənzərəsini yaratmağa kömək edər. Hər bir ailənin yaddaşında qorunan kiçik bir məlumat bütöv bir kəndin və ya məhəllənin tarixini aydınlaşdırmaq baxımından əhəmiyyətli ola bilər.
Mədəni irsin gələcəyi gənc nəslin ona münasibətindən də asılıdır. Öz bölgəsinin tarixini tanıyan uşaq abidəni adi tikili kimi qəbul etmir, onun qorunmasının mənasını anlayır. Məktəblərdə yerli tarixə diqqət yetirilməsi, araşdırma və maarifləndirmə tədbirlərinin təşkili bu bağlılığı gücləndirə bilər. Zəngilanda böyüyən yeni nəslin doğma yurdunu həm müasir yaşayış məkanı, həm də zəngin keçmişə malik Vətən torpağı kimi tanıması vacibdir.
Tarixi irsin tanıdılması bölgənin mədəni həyatına və gələcək turizm imkanlarına da töhfə verə bilər. Lakin bu fəaliyyətin əsasında abidənin qorunması dayanmalıdır. Ziyarətlərin təşkili, məlumatlandırma vasitələrinin hazırlanması və tarixi məkanların təqdimatı elmi dəqiqliklə aparılmalıdır. Belə yanaşma Zəngilanı tanımağa gələn insanların bölgə haqqında düzgün təsəvvür əldə etməsinə, yerli sakinlərin isə öz irsinə daha böyük məsuliyyətlə yanaşmasına kömək edər.
20 Oktyabr – Zəngilan şəhəri günü tarixi ədalətin bərpasını və xalqımızın öz yurduna qovuşmasını ifadə edir. Bu azadlığı qazandıran şəhidlərimizin fədakarlığı, qazilərimizin və hərbçilərimizin xidmətləri Zəngilanın yaddaşında daim yaşayacaq. Onların azad etdiyi torpaqda tarixi irsin qorunması, dini-mənəvi həyatın bərpası və yeni nəslin yurd sevgisi ilə yetişməsi Qələbənin mənasını daha da dərinləşdirir. Zəngilan öz keçmişinə sahib çıxaraq gələcəyini qurur.

Gülmirə Səfərova,
YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədr müavini
Neftçala rayon gənclər və idman sektorunun baş məsləhətçisi