“Qlobal qarşıdurmalar və enerji böhranı dünya iqtisadiyyatına ciddi təsir göstərir” - ŞƏRH

“İlk növbədə, qarşıdurmalara cəlb olunan ölkələrin sayı və münaqişələrin coğrafiyası genişlənir. Digər tərəfdən, enerji təchizatında yaranan problemlər qlobal iqtisadiyyata getdikcə daha ciddi təsir göstərir. Nəhayət, regional münaqişələrin daha genişmiqyaslı qarşıdurmalara çevrilməsi riski də beynəlxalq gündəmin əsas məsələlərindən biri olaraq qalır”. Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında politoloq Tofiq Abbasov bildirib.Onun sözlərinə görə, hazırda beynəlxalq araşdırma və proqnozlaşdırma mərkəzləri qlobal təhlükəsizlik risklərini, iqtisadi böhranların mümkün nəticələrini və bəşəriyyətin üzləşdiyi təhdidləri qiymətləndirməyə çalışırlar:”Mövcud proseslər göstərir ki, enerji təhlükəsizliyi artıq yalnız ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, bütövlükdə dünya iqtisadiyyatının əsas problemlərindən birinə çevrilib. Enerji daşıyıcılarının qiymətlərindəki dəyişikliklər, nəqliyyat marşrutlarında yaranan məhdudiyyətlər və təchizat zəncirlərinin pozulması həm istehsalçılara, həm də istehlakçılara təsir edir. Hətta böyük iqtisadiyyata və geniş enerji imkanlarına malik dövlətlər belə beynəlxalq bazarlardakı qeyri-sabitliyin nəticələrindən tam sığortalanmayıblar.Bu vəziyyətin əsas səbəblərindən biri Rusiya-Ukrayna müharibəsi, digəri isə ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi əməliyyatları ilə əlaqədar Yaxın Şərqdə yaranmış gərginlikdir. Bu münaqişələr enerji istehsalı, daşınması və beynəlxalq ticarət baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyan ərazilərdə riskləri artırır. Xüsusilə Hörmüz boğazında gəmiçilik təhlükəsizliyinin pozulması dünya enerji bazarına birbaşa təsir göstərir. 2026-cı ilin oktyabrında bölgədə gəmilərə hücumlar və neft daşımalarına dair risklər qiymətlərin yüksəlməsinə səbəb olan amillər sırasındadır.Bu kontekstdə ABŞ Prezidenti Donald Trampla Rusiya Prezidenti Vladimir Putin arasında münasibətlərdə müşahidə olunan dəyişikliklərə də diqqət yetirmək lazımdır. Mən hesab edirəm ki, bu münasibətləri yalnız şəxsi simpatiya və ya siyasi yaxınlıq çərçivəsində qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Burada geosiyasi və iqtisadi maraqlar, enerji bazarındakı vəziyyət və müharibələrin dayandırılması ilə bağlı hesablamalar da mühüm rol oynayır. ABŞ-ın Rusiya ilə müəyyən məsələlərdə anlaşma yolları axtarması, ilk növbədə, Vaşinqtonun öz maraqlarını təmin etmək cəhdi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bununla belə, tərəflər arasında müşahidə olunan hər bir təması genişmiqyaslı strateji əməkdaşlığın formalaşması kimi təqdim etmək üçün konkret sübutlar tələb olunur.ABŞ ilə Ukrayna arasında münasibətlərdə yaranmış fikir ayrılıqları da bu mənzərənin mühüm hissəsidir. Donald Trampla Volodimir Zelenski arasında müharibənin gedişi, Rusiyaya münasibət və Ukraynaya göstərilən dəstəyin həcmi ilə bağlı ciddi ziddiyyətlər mövcuddur. Tramp Ukrayna rəhbərliyinin siyasətini tənqid edir və Kiyevin danışıqlarda müəyyən güzəştlərə getməsini istəyir. Zelenski isə ABŞ-ın bəzi qərarlarının Ukraynanın müdafiə imkanlarını zəiflədə biləcəyindən narahatlığını ifadə edir. Oktyabr ayında Vaşinqtonun Moskvaya münasibətdə atdığı bəzi addımlar, o cümlədən enerji bazarına təsir edən qərarları bu fikir ayrılıqlarını daha da dərinləşdirib.Lakin hadisələri yalnız ABŞ-Ukrayna münasibətləri ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Fars körfəzi və bütövlükdə Yaxın Şərqdə baş verənlər də qlobal siyasi və iqtisadi tarazlığa təsir göstərir. İran ətrafında hərbi qarşıdurmanın genişlənməsi enerji daşımalarının təhlükəsizliyini gündəmə gətirib. Tehran Hörmüz boğazından keçən gəmilərə təsir imkanlarından siyasi və iqtisadi təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməyə çalışır. Gəmiçilik üçün yaranan təhlükələr, sığorta və daşınma xərclərinin artması, eləcə də ixrac marşrutlarında fasilələr beynəlxalq bazarlarda qeyri-müəyyənliyi gücləndirir.İranın bu siyasətinin nəticələri yalnız ABŞ-la münasibətlər çərçivəsində qiymətləndirilməməlidir. Belə addımlar Asiya və Avropa bazarlarına, enerji idxalından asılı olan ölkələrə və beynəlxalq ticarət sisteminə də təsir göstərir. Bununla yanaşı, İranın iqtisadi vəziyyətini yalnız xarici təzyiqlərlə izah etmək düzgün olmazdı. Sanksiyalar, daxili iqtisadi problemlər, investisiya imkanları və xarici ticarət əlaqələri də ölkənin gələcək inkişafını müəyyən edən amillərdir.İranın beynəlxalq tərəfdaşları ilə münasibətləri də onun manevr imkanlarının qiymətləndirilməsində əhəmiyyətlidir. Pakistanla əlaqələr, Türkiyə ilə davam edən ticarət münasibətləri və Rusiya ilə əməkdaşlıq Tehranın regional siyasətində mühüm yer tutur. Bununla belə, bu əlaqələrin mövcudluğu həmin ölkələrin bütün məsələlərdə İranla eyni mövqedə dayanması demək deyil. Hər bir dövlət öz milli maraqlarını, iqtisadi ehtiyaclarını və təhlükəsizlik prioritetlərini nəzərə alaraq qərarlar qəbul edir.Beləliklə, Rusiya-Ukrayna müharibəsi və Yaxın Şərqdəki qarşıdurmalar enerji təhlükəsizliyini ABŞ üçün də ciddi məsələyə çevirir. ABŞ dünyanın böyük enerji istehsalçılarından biri olsa da, daxili hasilat imkanlarının mövcudluğu onu beynəlxalq bazardakı qiymət dəyişikliklərindən tam qorumaq gücündə deyil. Çünki neft və neft məhsullarının qiymətləri yalnız bir ölkədə hasilatın həcmi ilə deyil, qlobal tələb, təklif, daşınma xərcləri və geosiyasi risklərlə də müəyyən olunur. Yeni yataqların istismara verilməsi və hasilatın artırılması isə investisiya, texnologiya və zaman tələb edir.Digər tərəfdən, enerji daşıyıcılarının dünya bazarına çatdırılması üçün mövcud olan nəqliyyat marşrutlarının təhlükəsizliyi də böyük əhəmiyyət daşıyır. İstehsalın kifayət qədər olması belə, daşınma yolları bağlandıqda və ya ciddi təhlükə altında qaldıqda təchizat problemini aradan qaldırmır. Məhz buna görə dövlətlər alternativ marşrutlar yaratmağa, strateji ehtiyatlarını artırmağa və enerji mənbələrini şaxələndirməyə çalışırlar.Bu şəraitdə Rusiya və İranın, eləcə də Qərblə münasibətləri mürəkkəb olan digər dövlətlərin iqtisadiyyatlarının vəziyyətini ayrıca təhlil etmək lazımdır. Hər bir ölkənin öz resursları, alternativ bazarları və tərəfdaşlıq imkanları var. Eyni zamanda, sanksiyalar, texnologiyalara çıxışın məhdudlaşdırılması, investisiya çatışmazlığı və ixrac marşrutlarında yaranan problemlər onların iqtisadi imkanlarına təsir göstərir. Buna görə də hər hansı bir dövlətin böhrandan tamamilə zərərsiz çıxacağını və ya qaçılmaz şəkildə çökəcəyini əvvəlcədən söyləmək əsaslı olmazdı.Avropada da enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar artır. Fransa və digər Avropa ölkələri enerji təchizatının sabitliyini qorumaq, qiymət artımlarının iqtisadiyyata təsirini azaltmaq və alternativ mənbələrdən istifadəni genişləndirmək istiqamətində addımlar atırlar. Oktyabrın əvvəlində Fransa Prezidenti Emmanuel Makron Beynəlxalq Enerji Agentliyinin koordinasiyası ilə strateji dizel və xam neft ehtiyatlarından 100 milyon barelədək vəsaitin bazara çıxarılması planını açıqlayıb. Bu təşəbbüs enerji təchizatındakı risklərin azaldılmasına yönəlmiş beynəlxalq tədbirlərin bir hissəsidir.Demək istədiyim əsas məqam budur ki, müasir hibrid müharibələrdə yalnız hərbi vasitələr- raketlər, bombalar və digər silahlar - həlledici rol oynamır. İqtisadi təzyiq, maliyyə məhdudiyyətləri, enerji təchizatına təsir imkanları, informasiya mübarizəsi və beynəlxalq ticarət marşrutlarına nəzarət də dövlətlərarası qarşıdurmaların mühüm alətlərinə çevrilib.İran ətrafında baş verənlər bu reallığı aydın şəkildə göstərir. Enerji daşımalarının təhlükə altında qalması dünya bazarlarında qiymət artımına və təchizatla bağlı narahatlıqlara səbəb olur. Bunun nəticəsində qarşıdurmanın birbaşa iştirakçısı olmayan ölkələr də iqtisadi itkilərlə üzləşə bilirlər. Beləliklə, regional münaqişə qısa müddətdə beynəlxalq iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinə yayılan təsir zənciri yarada bilər.

Bu proseslər onu da göstərir ki, müasir geosiyasi mübarizədə iqtisadiyyat və ticarət artıq yalnız inkişaf vasitəsi deyil, həm də siyasi təsir mexanizmidir. Dövlətlər enerji resurslarından, ixrac imkanlarından, maliyyə sistemindən və strateji nəqliyyat dəhlizlərindən istifadə etməklə qarşı tərəfin qərarlarına təsir göstərməyə çalışırlar. Lakin belə siyasətlərin nəticələri çox vaxt qarşılıqlı xarakter daşıyır və təzyiq göstərən tərəfin öz iqtisadiyyatına da zərər vura bilir.Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda enerji infrastrukturunun hədəfə alınması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hər iki tərəfin enerji obyektlərinə qarşı hücumları təchizat təhlükəsizliyini və mülki əhalinin enerji təminatını risk altında qoyur. 2026-cı ilin oktyabrında Ukraynanın enerji obyektlərinə endirilən zərbələr, eləcə də Ukraynanın Rusiyadakı neft emalı infrastrukturuna qarşı hücumları münaqişənin iqtisadi və enerji ölçüsünün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir.Rusiya böyük əraziyə, zəngin təbii ehtiyatlara və geniş enerji infrastrukturuna malikdir. Bu resurslar ölkəyə müəyyən iqtisadi dayanıqlıq və alternativ ixrac imkanları verir. Bununla belə, Rusiyanın iqtisadi vəziyyətini yalnız təbii sərvətləri ilə qiymətləndirmək olmaz. Müharibə xərcləri, sanksiyalar, texnologiya və investisiyalara çıxış, logistika problemləri və enerji infrastrukturuna dəyən zərər də ölkənin iqtisadi perspektivlərinə təsir göstərir. Buna görə Rusiyanın bütün təzyiqləri asanlıqla dəf edə biləcəyini söyləməkdənsə, onun üstünlükləri və üzləşdiyi məhdudiyyətləri birlikdə nəzərdən keçirmək daha doğrudur.Ukraynanın vəziyyəti isə müharibənin davam etməsi, infrastrukturun zədələnməsi və xarici dəstəkdən asılılıq səbəbindən xüsusilə mürəkkəbdir. Ölkə həm hərbi təhlükələrlə, həm də enerji təminatının qorunması, iqtisadi fəaliyyətin bərpası və əhalinin sosial ehtiyaclarının ödənilməsi ilə bağlı çətinliklərlə üzləşir. Bununla yanaşı, Ukrayna enerji ehtiyatlarını artırmaq, zədələnmiş infrastrukturu bərpa etmək və Avropa ölkələri ilə əməkdaşlığı genişləndirmək istiqamətində tədbirlər görür. Beləliklə, ölkənin gələcək imkanlarını qiymətləndirərkən mövcud çətinliklərlə yanaşı, onun bərpa potensialını da nəzərə almaq lazımdır.ABŞ və Avropa dövlətlərinin qarşılaşdığı problemlər də bu ümumi mənzərənin tərkib hissəsidir. Enerji qiymətlərinin artması istehsal xərclərinə, nəqliyyata, ərzaq qiymətlərinə və əhalinin gündəlik xərclərinə təsir edə bilər. Bununla belə, ABŞ, Fransa və digər ölkələrin iqtisadi vəziyyətini yalnız ayrı-ayrı siyasi qərarların nəticəsi kimi izah etmək düzgün olmazdı. Daxili iqtisadi siyasət, dövlət borcu, sənaye strukturu, enerji mənbələrinin müxtəlifliyi və beynəlxalq tərəfdaşlarla münasibətlər də burada mühüm rol oynayır.ABŞ-ın Ukraynaya dəstəyi və Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər də geosiyasi və iqtisadi nəticələr doğurub. Lakin bu siyasətin nəticələrini qiymətləndirərkən təhlükəsizlik məqsədləri, müttəfiqlərlə münasibətlər, iqtisadi xərclər və enerji bazarına təsirlər ayrı-ayrılıqda araşdırılmalıdır. Ukrayna müharibəsinin davam etməsi Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasına, beynəlxalq ticarətə və enerji siyasətinə təsir göstərir. Eyni zamanda, ABŞ-ın Rusiya ilə bağlı bəzi qərarları müttəfiqləri arasında müzakirələrə və fikir ayrılıqlarına səbəb olur.Dünya iqtisadiyyatında qarşılıqlı asılılığın artması bir ölkədə yaranan problemin digər ölkələrə ötürülməsini sürətləndirir. Məsələn, enerji daşımalarının bahalaşması nəqliyyat xərclərini artırır, bu isə məhsulların maya dəyərinə və istehlak qiymətlərinə təsir edir. Təchizat zəncirində yaranan fasilələr istehsalın zəifləməsinə, istehsaldakı geriləmə isə məşğulluq və iqtisadi artımla bağlı çətinliklərə səbəb ola bilər. Bu baxımdan, müasir böhranları ayrı-ayrı ölkələrin sərhədləri daxilində qiymətləndirmək mümkün deyil.Belə bir şəraitdə Qlobal Cənub ölkələrinin beynəlxalq münasibətlər sistemində artan rolu da diqqətəlayiqdir. Türkiyə, Pakistan və digər dövlətlər regional təhlükəsizlik, enerji təchizatı, ticarət və diplomatik vasitəçilik sahələrində öz mövqelərini gücləndirməyə çalışırlar. Bununla belə, Qlobal Cənub vahid siyasi və iqtisadi mövqeyə malik blok deyil. Bu ölkələrin maraqları bir çox məsələdə üst-üstə düşsə də, aralarında fərqlər və ziddiyyətlər də mövcuddur.Səudiyyə Ərəbistanı kimi böyük enerji istehsalçılarının üzləşdiyi təhlükəsizlik riskləri də qlobal bazarlar üçün əhəmiyyətlidir. Neft hasilatı və daşınması ilə bağlı infrastrukturun hədəfə alınması yalnız həmin ölkənin deyil, beynəlxalq enerji təchizatının sabitliyinə təsir göstərir. Oktyabr ayında Yəməndəki husilərlə əlaqələndirilən hücumlar və Səudiyyə Ərəbistanının enerji infrastrukturu ilə bağlı təhlükələr neft qiymətlərinin yüksəlməsinə təsir edən amillər sırasında göstərilib. Bununla belə, konkret diplomatik müraciətlərin məzmunu və ABŞ-ın bu müraciətlərə cavabı barədə məlumatlar ayrıca etibarlı mənbələrlə təsdiqlənmədən qəti fakt kimi təqdim edilməməlidir.Mən hesab edirəm ki, bütün bu hadisələr dünya liderlərinin üzərinə böyük məsuliyyət qoyur. Dövlətlər qarşıdurmaların daha da genişlənməsinin qarşısını almaq, enerji təchizatının təhlükəsizliyini qorumaq və iqtisadi münasibətlərin tamamilə pozulmasına imkan verməmək üçün diplomatik səylərini artırmalıdırlar. Əks halda, regional münaqişələrin nəticələri daha geniş coğrafiyaya yayıla, iqtisadi və sosial problemləri dərinləşdirə bilər.Bu məsələdə milli elitaların, beynəlxalq təşkilatların, siyasi dairələrin və ekspert mərkəzlərinin də üzərinə mühüm vəzifələr düşür. Onlar mövcud problemlərin müzakirəsi, fikir ayrılıqlarının aradan qaldırılması və ortaq həll yollarının müəyyənləşdirilməsi üçün təşəbbüslərlə çıxış etməlidirlər. Genişmiqyaslı beynəlxalq konfransların keçirilməsi, enerji təhlükəsizliyi üzrə əməkdaşlığın gücləndirilməsi və münaqişələrin diplomatik yollarla həlli üçün mexanizmlərin hazırlanması bu baxımdan faydalı ola bilər.Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, dünya birliyi mövcud təhlükələri yalnız hərbi güc və iqtisadi təzyiq vasitəsilə aradan qaldırmağa çalışmamalıdır. Davamlı təhlükəsizlik qarşılıqlı maraqların nəzərə alınmasını, beynəlxalq hüquqa hörmət edilməsini və dövlətlər arasında dialoqun qorunmasını tələb edir. Enerji resurslarından siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə olunması, ticarət əlaqələrinin pozulması və münaqişələrin genişlənməsi uzunmüddətli perspektivdə heç bir tərəfin maraqlarına tam uyğun gəlmir.Buna görə də indiki mərhələdə ən vacib vəzifə qarşıdurmaların miqyasını genişləndirmək deyil, onların qarşısını almaqdır. Dünya liderləri, siyasi və iqtisadi dairələr məsuliyyətli mövqe nümayiş etdirməli, beynəlxalq əməkdaşlığın qorunmasına çalışmalıdırlar. Çünki müasir dünyada heç bir ölkə baş verən qlobal proseslərdən tam təcrid olunmuş vəziyyətdə yaşaya bilməz. Bir regionda yaranan təhlükə digər regionların iqtisadiyyatına, enerji təminatına və insanların gündəlik həyatına təsir göstərir. Bu səbəbdən qlobal risklərin azaldılması yalnız ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, bütün beynəlxalq birliyin ortaq məsuliyyətidir”.

Müəllif: Günay Hacıyeva