İşğalın ağır irsi: dağıdılmış həyatlar, məhv edilmiş yurdlar və tarixi ədalət uğrunda mübarizə

İşğal bəşəriyyət tarixinin ən ağır faciələrindən biri olmaqla, xalqların həyatında dərin izlər buraxan, insanların taleyini dəyişdirən və cəmiyyətlərin inkişafına ciddi zərbə vuran hadisədir. İşğalın nəticələri yalnız ərazilərin itirilməsi, şəhər və kəndlərin dağıdılması ilə məhdudlaşmır. Bu proses insanların doğma torpaqlarından didərgin düşməsinə, milli-mədəni irsin məhv edilməsinə, iqtisadi həyatın iflic vəziyyətinə düşməsinə və uzun illər ərzində formalaşmış sosial münasibətlərin pozulmasına səbəb olur. İşğalın acı fəsadları həm ayrı-ayrı insanların taleyində, həm də bütöv bir xalqın tarixi yaddaşında özünü göstərir. Azərbaycan xalqının yaşadığı işğal faciələri də bu həqiqətlərin bariz nümunəsidir.
Azərbaycan torpaqlarının uzun illər işğal altında qalması ölkəmizin tarixində ağır və ağrılı bir dövr kimi yadda qalmışdır. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində ölkəmizin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin bir hissəsi işğal edilmiş, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşmüşdür. İnsanlar öz evlərini, təsərrüfatlarını, ailə xatirələrini və illərlə qurduqları həyatlarını geridə qoyaraq məcburi köçkün həyatı yaşamağa məcbur olmuşlar. Bu, təkcə fiziki köç deyil, həm də insanların mənəvi dünyasına, gələcəyə olan ümidlərinə və həyat planlarına ağır təsir göstərən faciə idi.
İşğalın ən ağır nəticələrindən biri insan hüquqlarının pozulması və dinc əhalinin öz doğma torpaqlarında təhlükəsiz yaşamaq imkanından məhrum edilməsidir. Hər bir insanın yaşadığı yerdə sərbəst həyat sürmək, ailəsini qorumaq, övladlarını böyütmək və gələcəyini qurmaq hüququ vardır. Lakin müharibə və işğal bu hüquqları kobud şəkildə pozur. Azərbaycanlı məcburi köçkünlər uzun illər ərzində müxtəlif bölgələrdə məskunlaşaraq çətin sosial və iqtisadi şəraitdə yaşamalı oldular. Onların bir çoxu doğma kəndlərinin, şəhərlərinin və ata-baba yurdlarının həsrəti ilə yaşadı. Bu həsrət nəsildən-nəslə ötürülərək milli yaddaşın ayrılmaz hissəsinə çevrildi.
İşğalın digər mühüm fəsadı yaşayış məntəqələrinin dağıdılması və infrastrukturun yararsız vəziyyətə salınmasıdır. Azərbaycanın işğal altında olmuş ərazilərində çoxsaylı evlər, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət müəssisələri və digər ictimai obyektlər dağıdılmışdır. Vaxtilə insanların yaşadığı, işlədiyi, təhsil aldığı və gələcəyə dair arzular qurduğu şəhər və kəndlər xarabalığa çevrilmişdir. Bu dağıntılar yalnız tikililərin məhv edilməsi demək deyildi. Hər bir evin, hər bir küçənin, hər bir kəndin arxasında insanların xatirələri, ailə tarixləri və bütöv bir həyat dayanırdı.
Azərbaycanın mədəni və dini irsinə vurulan zərbələr də işğalın ağır nəticələri sırasında xüsusi yer tutur. Tarixi abidələr, məscidlər, qəbiristanlıqlar, muzeylər və digər mədəniyyət nümunələri xalqın keçmişini, milli kimliyini və mənəvi dəyərlərini özündə yaşadır. Belə abidələrin dağıdılması və ya təhqir olunması yalnız bir ölkənin deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin mədəni irsinə qarşı ciddi zərbədir. Çünki tarixi irsin qorunması xalqların öz keçmişini öyrənməsi, gələcək nəsillərə çatdırması və mədəni müxtəlifliyin yaşadılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
İşğal nəticəsində Azərbaycanın iqtisadiyyatına da ciddi ziyan dəymişdir. Əkin sahələri, bağlar, sənaye obyektləri, yollar, elektrik və su təchizatı sistemləri uzun müddət istifadədən kənarda qalmışdır. Vaxtilə kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, sənətkarlıq və digər iqtisadi fəaliyyət növləri ilə tanınan ərazilərdə təsərrüfat həyatı dayanmışdır. Bununla yanaşı, işğal olunmuş torpaqlardan istifadə imkanlarının itirilməsi ölkənin inkişafına, əhalinin məşğulluğuna və regional iqtisadi əlaqələrə mənfi təsir göstərmişdir. Dağıdılmış ərazilərin yenidən qurulması isə böyük maliyyə vəsaiti, müasir texnologiyalar və uzunmüddətli əmək tələb edən mürəkkəb prosesdir.
İşğalın yaratdığı problemlər sırasında ekoloji fəsadlar da xüsusi qeyd edilməlidir. Meşələrin məhv edilməsi, təbii sərvətlərin qanunsuz istismarı, torpaq və su ehtiyatlarının zədələnməsi ətraf mühitə ciddi ziyan vura bilər. Müharibələrdən sonra bəzi ərazilərdə mina və partlamamış hərbi sursatların qalması insanların təhlükəsizliyini təhdid edir, kənd təsərrüfatı fəaliyyətinə və ərazilərin bərpasına mane olur. Azərbaycanda da mina təhlükəsi işğaldan azad edilmiş torpaqlarda həyatın tam bərpası qarşısında duran əsas problemlərdən biridir. Bu təhlükənin aradan qaldırılması insanların təhlükəsiz qayıdışı, infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi və iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi üçün mühüm şərtdir.
İşğalın mənəvi və psixoloji nəticələri isə uzun illər davam edə bilər. Doğma yurdunu itirmiş insanlar üçün ev yalnız yaşayış yeri deyil, həm də ailə xatirələrinin, uşaqlıq illərinin və milli mənsubiyyət hissinin daşıyıcısıdır. İnsanların doğulduqları torpaqlardan uzaqda yaşaması, yaxınlarını itirməsi və gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənliklə üzləşməsi onların həyatında dərin izlər buraxır. Məcburi köçkün ailələrində böyüyən uşaqların bir qismi doğma kəndlərini və şəhərlərini yalnız valideynlərinin danışdıqları xatirələr vasitəsilə tanımışdır. Buna baxmayaraq, Vətənə bağlılıq, doğma torpaqlara qayıdış arzusu və milli kimlik duyğusu öz gücünü qoruyub saxlamışdır.
Azərbaycan xalqının işğal dövründə nümayiş etdirdiyi birlik, iradə və əzmkarlıq bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkəmiz uzun illər ərzində ərazi bütövlüyünün bərpası məqsədindən dönməmiş, beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə əsaslanaraq münaqişənin həlli istiqamətində siyasi və diplomatik fəaliyyət göstərmişdir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi qətnamələrdə Azərbaycan Respublikasının suverenliyi, ərazi bütövlüyü və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığı təsdiqlənmiş, işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması ilə bağlı tələblər irəli sürülmüşdür. Lakin bu qərarların uzun müddət tam şəkildə həyata keçirilməməsi münaqişənin davam etməsinə və humanitar problemlərin dərinləşməsinə səbəb olmuşdur.
2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası yolunda tarixi mərhələ oldu. Azərbaycan Ordusunun qazandığı Zəfər nəticəsində torpaqlarımızın böyük hissəsi işğaldan azad edildi. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilmiş antiterror tədbirlərindən sonra isə Azərbaycan öz suverenliyini bütün ərazisində bərpa etdi. Bu hadisələr ölkənin müasir tarixində mühüm yer tutmaqla yanaşı, uzun illər doğma torpaqlarına qayıtmaq arzusu ilə yaşayan insanların ümidlərini də gücləndirdi.
Lakin torpaqların azad edilməsi işğalın bütün fəsadlarının dərhal aradan qalxması demək deyildir. Dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, yolların və kommunal infrastrukturun bərpası, məktəblərin və səhiyyə müəssisələrinin tikilməsi, əhalinin məşğulluğunun təmin olunması genişmiqyaslı fəaliyyət tələb edir. Bu məqsədlə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa və yenidənqurma işləri aparılır, müasir yaşayış məntəqələri salınır, nəqliyyat və enerji infrastrukturu inkişaf etdirilir. Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına təhlükəsiz və mərhələli şəkildə qayıtması üçün şərait yaradılır.
Doğma yurda qayıdış təkcə insanların əvvəlki yaşayış yerlərinə dönməsi deyil, həm də həyatın yenidən qurulması, ailə bağlarının möhkəmlənməsi və tarixi yaddaşın bərpası deməkdir. İllərlə həsrətində yaşanılan evlərin yenidən qurulması, kəndlərdə həyatın canlanması, uşaqların doğma torpaqlarda təhsil alması və insanların öz təsərrüfatlarını bərpa etməsi böyük mənəvi əhəmiyyət daşıyır. Bu proses həm də Azərbaycanın gələcək inkişafı üçün yeni imkanlar yaradır. Azad edilmiş ərazilərin iqtisadi potensialının üzə çıxarılması, kənd təsərrüfatının inkişafı, sənaye və turizm imkanlarından istifadə edilməsi ölkənin ümumi tərəqqisinə töhfə verə bilər.
İşğalın acı nəticələrindən biri də sülhün və təhlükəsizliyin nə qədər böyük dəyər daşıdığını bir daha göstərməsidir. Müharibələr xalqlar arasında qarşılıqlı etimadı zəiflədir, iqtisadi inkişafı ləngidir və gələcək nəsillər üçün ağır problemlər yaradır. Buna görə də regionda davamlı sülhün bərqərar olması, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət edilməsi, sərhədlərin toxunulmazlığının təmin olunması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ədalətli və uzunmüddətli sülhün əsasını beynəlxalq hüquqa riayət edilməsi, qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi və gələcəkdə yeni münaqişələrin qarşısının alınması təşkil etməlidir.
Sabirə Həsənova
Ordubad şəhər 3 saylı Uşaq körpələr evi ƏPT-nın əməkdaşı