Qubadlının yaddaşı: daşlarda yaşayan tarix, təbiətdən dirçələn gələcək - ŞƏRH

Hər bir yurdun öz yaddaşı var. Bəzən bu yaddaş qədim qala divarlarında, bəzən əsrlərin sınağından çıxmış ağacların kölgəsində, bəzən də nəsildən-nəslə ötürülən el rəvayətlərində qorunur. Qubadlı da tarixini yalnız yazılı mənbələrdə deyil, qədim abidələrində, təbii sərvətlərində və doğma torpağa bağlı insanların xatirələrində yaşadan bölgələrimizdəndir. Bu gün Qubadlının gələcəyindən danışarkən onun tarixi irsinin qorunması, təbiətinin bərpası və Böyük Qayıdışın uğurla həyata keçirilməsi məsələlərini bir-birindən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil.
Qubadlı qədim yaşayış məskənləri və tarixi abidələri ilə zəngin ərazidir. Burada qeydə alınmış Son Tunc – İlk Dəmir dövrünə aid Xırman yeri yaşayış məskəni, Koroğlu qalası, Qalaça və Maltəpəsi kimi abidələr bölgənin qədim tarixinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu abidələr yalnız keçmişin yadigarları deyil, həm də əcdadlarımızın həyat tərzini, məskunlaşma xüsusiyyətlərini və mədəni inkişafını öyrənməyə imkan verən tarixi mənbələrdir. Onların qorunması milli-mədəni irsimizə ehtiramla yanaşı, gələcək nəsillərin öz tarixini daha dərindən tanıması üçün də vacibdir.
Lakin 1993-cü ildə Qubadlının işğal olunması rayonun tarixi-mədəni irsinə və təbii mühitinə ağır zərbə vurdu. Yaşayış məntəqələri dağıntılara məruz qaldı, tarixi və dini abidələr zədələndi, insanların doğma yurdla əlaqəsi zorla kəsildi. İşğalın nəticələri yalnız dağıdılmış evlər və yararsız vəziyyətə düşmüş infrastrukturla məhdudlaşmadı. Ərazinin meşələrinə, çoxillik ağaclarına və təbii ekosistemlərinə də ciddi ziyan dəydi.
Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin 2020-ci ildə apardığı monitorinqlər zamanı Qubadlı şəhərində yaşı 150–300 il olan Şərq çinarlarının, qoz ağaclarının və Eldar şamı ilə sərv ağaclarından ibarət parkın məhv edildiyi müəyyənləşdirilmişdi. Bu faktlar göstərir ki, təbiətə vurulan zərər yalnız ağacların itirilməsi demək deyil. Çoxillik yaşıllıqların məhv edilməsi torpağın qorunmasına, yerli ekoloji tarazlığa və canlıların yaşayış mühitinə də təsir göstərir. Ağacların böyüməsi onilliklər, bəzən əsrlər tələb etdiyi üçün belə itkilərin aradan qaldırılması uzunmüddətli və məqsədyönlü fəaliyyət tələb edir.
Qubadlının təbii sərvətlərinin qorunması baxımından Qubadlı Dövlət Təbiət Yasaqlığı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 1969-cu ildə yaradılmış, 20 min hektar sahəni əhatə edən yasaqlıq ərazinin heyvanlar aləminin, o cümlədən cüyür, çöl donuzu və müxtəlif quş növlərinin mühafizəsi məqsədi daşıyır. İşğal dövründə təbii mühitə vurulmuş zərərdən sonra biomüxtəlifliyin vəziyyətinin öyrənilməsi, flora və fauna növlərinin monitorinqi, meşə və kolluq sahələrinin qorunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Təbiətin bərpası yalnız yeni ağacların əkilməsi ilə bitmir; torpağın, su ehtiyatlarının və canlıların təbii yaşayış mühitinin də qorunmasını tələb edir.
2020-ci il oktyabrın 25-də Qubadlı şəhərinin işğaldan azad edilməsi bölgənin həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Bu gün həmin torpaqlarda həyata keçirilən bərpa və quruculuq işləri doğma yurda qayıdış üçün şərait yaradır. Qubadlı şəhərində yaşayış məhəlləsinin, məktəb və xəstəxana binalarının inşası, Xanlıq, Mahruzlu və Zilanlı kəndlərində aparılan layihələr bölgənin gələcək inkişafının mühüm istiqamətlərindəndir. 2026-cı ildə şəhərin ilk yaşayış məhəlləsinin tikintisi və kəndlərdə məskunlaşma üçün nəzərdə tutulan layihələr Böyük Qayıdışın mərhələli şəkildə həyata keçirildiyini göstərir.
Böyük Qayıdışın uğuru yalnız yeni evlərin tikilməsi ilə ölçülməməlidir. İnsanların doğma yurdda davamlı məskunlaşması üçün iş yerləri, təhsil və səhiyyə xidmətləri, nəqliyyat əlaqələri, kommunal təminat və iqtisadi fəaliyyət imkanları da inkişaf etdirilməlidir. Qubadlının kənd təsərrüfatı potensialının bərpası, yerli məhsulların istehsalı, sahibkarlığın təşviqi və təbii sərvətlərdən səmərəli istifadə rayonun iqtisadi həyatının canlanmasına töhfə verə bilər. Eyni zamanda, tarixi abidələrin inventarlaşdırılması, bərpası və mühafizəsi quruculuq prosesinin ayrılmaz hissəsinə çevrilməlidir.
Yeni Qubadlı qurularkən müasirliklə tarixi yaddaş, iqtisadi inkişafla ekoloji məsuliyyət arasında tarazlıq qorunmalıdır. Çünki gələcək nəsillərə yalnız abad küçələr və yeni binalar deyil, həm də sağlam təbiət, qorunmuş abidələr və öyrənilməyə layiq tarixi irs ötürmək vacibdir.
Qubadlı bu gün keçmişin izlərini qoruyaraq gələcəyə doğru irəliləyir. Onun qədim qalaları tariximizi xatırladır, yaralanmış təbiəti qorumağın məsuliyyətini yada salır, bərpa olunan yaşayış məntəqələri isə yeni həyatın ümidini artırır. Böyük Qayıdışın əsl mənası da məhz budur: doğma yurda insanlarla yanaşı, həyatın, mədəniyyətin və təbiətlə ahəngdar inkişafın qayıtması. Qubadlının sabahı onun tarixinə göstərilən ehtiram, təbiətinə qayğı və insanlarının rifahı üzərində qurulmalıdır.

Şükür Allahverdiyev
YAP Sədərək rayon təşkilatının
Dəmirçi kənd ƏPT sədr müavini