Çinin qlobal investisiyalarının görünməyən ekoloji tərəfi -“Planet China”

Çinin son onilliklərdə dünya üzrə həyata keçirdiyi iri infrastruktur layihələri ölkənin qlobal iqtisadi təsirinin genişlənməsində mühüm rol oynayıb. Lakin bu investisiyaların iqtisadi faydaları ilə yanaşı, ətraf mühitə təsirləri də getdikcə daha çox diqqət çəkir.

Inside Climate News-in “Planet China” layihəsi məhz bu məsələləri araşdırır. Layihədə Çin şirkətlərinin müxtəlif ölkələrdə maliyyələşdirdiyi və ya inşa etdiyi bəndlər, mədənlər, elektrik stansiyaları, limanlar, yollar və digər iri infrastruktur obyektlərinin təbiətə təsiri araşdırılır.

Araşdırmaya görə, Çin şirkətləri son onilliklər ərzində dünyanın müxtəlif bölgələrində ümumi dəyəri təxminən 1,5 trilyon dollar olan layihələr həyata keçirib və ya maliyyələşdirib. Bu layihələr bir tərəfdən ayrı-ayrı ölkələrin enerji, nəqliyyat və sənaye infrastrukturunun inkişafına töhfə verib, digər tərəfdən isə təbii ehtiyatlardan istifadə, torpaq və su resursları, biomüxtəliflik və yerli icmalarla bağlı suallar yaradıb.

Çinin beynəlxalq ekoloji siyasətində də müəyyən ziddiyyət diqqəti cəlb edir. Ölkə külək və günəş enerjisinə böyük həcmdə sərmayə qoyaraq bərpaolunan enerji sahəsində aparıcı mövqelərdən birini tutur. Eyni zamanda, Çin şirkətləri xarici ölkələrdə kömür, mədənçilik və iri hidroenerji layihələrində də iştirak edir.

“Planet China” layihəsi bu ziddiyyəti müxtəlif ölkələrdəki konkret nümunələr üzərindən araşdırır. İndoneziya, Ekvador, Argentina, Peru, Zambiya, Zimbabve və Macarıstanda aparılan araşdırmalar Çin investisiyalarının yerli ekosistemlərə və icmalara təsirinin fərqli formalarda ortaya çıxdığını göstərir.

Bu mənzərədə “Bir Kəmər, Bir Yol” təşəbbüsü də xüsusi yer tutur. Çin bu təşəbbüs çərçivəsində ölkə hüdudlarından kənarda limanlar, dəmir yolları, enerji obyektləri, mədənlər və digər iri infrastruktur layihələri yaradıb. Pekin bu layihələri iqtisadi əməkdaşlıq və qarşılıqlı faydaya əsaslanan tərəfdaşlıq kimi təqdim edir.

Bununla belə, bəzi tənqidçilər belə layihələrin ekoloji risklər, yerli əhalinin hüquqları və təbii sərvətlərin istifadəsi baxımından problemlər yarada biləcəyini bildirirlər. Inside Climate News-in araşdırması isə bu mübahisəni ümumi yanaşmalarla deyil, ayrı-ayrı ölkələrdəki konkret layihələrin nəticələri ilə izah etməyə çalışır.

Beləliklə, Çinin qlobal investisiya siyasəti yalnız iqtisadi və geosiyasi təsir məsələsi deyil. Bu siyasətin digər mühüm tərəfi onun ətraf mühitə və yerli icmalara uzunmüddətli təsiridir. Çin yaşıl enerji keçidinə böyük sərmayələr yatırsa da, xaricdə həyata keçirilən iri infrastruktur layihələri ölkənin qlobal ekoloji izinin daha mürəkkəb mənzərə yaratdığını göstərir.

Lalə Mehralı