İşğalın viran qoyduğu bir şəhərin faciəvi taleyi ŞƏRH

Xocalı şəhəri Azərbaycan tarixində ən faciəli səhifələrdən biri kimi yadda qalmışdır. Qarabağ münaqişəsi kontekstində baş verən hadisələr bu şəhərin sosial, mədəni və iqtisadi həyatını kökündən dəyişmiş, uzun illər ərzində formalaşmış yaşayış məkanı tamamilə dağıdılmışdır. İşğal nəticəsində Xocalı təkcə coğrafi bir məkan deyil, həm də dərin humanitar faciənin simvoluna çevrilmişdi

İşğaldan əvvəl Xocalı inkişaf edən bir şəhər kimi tanınırdı. Şəhər Qarabağ bölgəsində strateji mövqeyə malik idi və nəqliyyat baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Burada məktəblər, mədəniyyət evləri, səhiyyə müəssisələri fəaliyyət göstərir, əhali əsasən kənd təsərrüfatı, ticarət və xidmət sahələrində çalışırdı. Xocalı həm də zəngin mədəni ənənələri, ailə dəyərləri və icma həmrəyliyi ilə seçilirdi. Şəhərin gündəlik həyatı sabit və nisbətən firavan idi.Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi gərginləşdikcə, Xocalı təhlükə altına düşdü. Şəhər ətrafdan mühasirəyə alındı və nəticədə ağır hərbi əməliyyatların mərkəzinə çevrildi. İşğal zamanı yaşayış binaları, məktəblər, xəstəxanalar və digər mülki obyektlər ciddi zərər gördü. İllərlə qurulan infrastruktur qısa müddətdə məhv edildi, şəhər faktiki olaraq yaşayış üçün yararsız hala salındı.

Dağıntılar təkcə fiziki məkanla məhdudlaşmadı. Əhalinin məcburi köçkünə çevrilməsi Xocalının sosial toxumasını da parçaladı. İnsanlar doğma evlərini, torpaqlarını, xatirələrini itirdilər. Bu proses bütöv bir nəsil üçün dərin psixoloji izlər buraxdı və şəhərin demoqrafik strukturunu kökündən dəyiş

Xocalının işğalı humanitar fəlakətə səbəb oldu. Mülki əhali ciddi itkilərə məruz qaldı, minlərlə insan qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə düşdü. Bu, təkcə həmin dövrün deyil, sonrakı illərin də sosial problemlərini formalaşdırdı. Təhsil, səhiyyə və məşğulluq imkanlarından məhrum olan ailələr yeni mühitə uyğunlaşmaqda böyük çətinliklər yaşadılar.Mədəni irs də ciddi zərər gördü. Tarixi abidələr, qəbiristanlıqlar, dini və mədəni məkanlar dağıdıldı və ya baxımsız vəziyyətə salındı. Xocalının mədəni yaddaşı fiziki məkanla birlikdə silinmək təhlükəsi ilə üzləşdi. Bu itkilər yalnız Azərbaycan üçün deyil, ümumbəşəri mədəni irs üçün də əvəzsiz zərər demək idi

Xocalının işğalı beynəlxalq humanitar hüquq normalarının kobud şəkildə pozulması ilə müşayiət olunmuşdur. Mülki əhalinin qorunması, yaşayış məntəqələrinin hədəfə alınmaması kimi prinsiplər gözardı edilmişdir. Bu hadisələr beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini münaqişə zonalarında mülki əhalinin müdafiəsi məsələsinə bir daha yönəltmişdir. Lakin uzun müddət ərzində Xocalı ilə bağlı ədalətli hüquqi qiymətin verilməməsi bölgədə sülh və etimadın bərpasını çətinləşdirmişdir. İşğal nəticəsində Xocalı şəhəri tamamilə xarabalığa çevrilmiş, onun maddi və mənəvi dəyərləri ciddi zərər görmüşdür. Bu şəhərin taleyi müharibənin mülki əhali üçün necə ağır nəticələr doğurduğunu açıq şəkildə nümayiş etdirir. Xocalı faciəsi eyni zamanda sülhün, beynəlxalq hüquqa hörmətin və insan həyatının ali dəyər kimi qorunmasının vacibliyini xatırladır.

Bu gün Xocalının yenidən dirçəldilməsi, dağıdılmış infrastrukturların bərpası və məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı Azərbaycan cəmiyyəti üçün mühüm hədəflərdən biridir. Şəhərin bərpası təkcə fiziki quruculuq deyil, həm də tarixi ədalətin, sosial yaddaşın və gələcəyə ümidin bərpası deməkdir. Xocalı bir daha göstərir ki, müharibənin yaratdığı dağıntılar uzunmüddətli olsa da, ədalətə və sülhə olan inam xalqın yaddaşında daim yaşayır.

Cəmilə Bağırova

YAP Ordubad rayon təşkilatının məsləhətçisi