27 Sentyabr – Zəfərə gedən yol: tarixi hadisənin strateji və elmi təhlili

Tarixi hadisələrin mahiyyətini yalnız onların başvermə anı ilə izah etmək mümkün deyil. Xüsusilə dövlətlərin təhlükəsizliyi, ərazi bütövlüyü və milli maraqları ilə bağlı hərbi-siyasi proseslər uzunmüddətli səbəblərin, institusional qərarların və müxtəlif güc elementlərinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. Bu baxımdan 27 Sentyabr 2020-ci il Azərbaycan tarixində yalnız Vətən müharibəsinin başlanması ilə səciyyələnən tarix deyil. Həmin gün uzun illər ərzində formalaşmış siyasi, diplomatik, iqtisadi, hərbi və sosial potensialın real münaqişə şəraitində sınağa çəkildiyi mərhələnin başlanğıcı idi.

27 Sentyabr hadisələrinin elmi təhlili ilk növbədə zaman amilinin düzgün müəyyənləşdirilməsini tələb edir. 2020-ci ildə baş verən hərbi əməliyyatları yalnız həmin ilin siyasi hadisələri ilə əlaqələndirmək metodoloji baxımdan məhdud yanaşmadır. Çünki münaqişənin hərbi mərhələyə keçməsi onilliklər ərzində həllini tapmayan siyasi problemin, təhlükəsizlik dilemmasının və qarşılıqlı güc balansında baş verən dəyişikliklərin nəticəsi idi. 1994-cü ildən sonra formalaşmış status-kvonun davamlılığı, danışıqlar prosesinin nəticəsizliyi, işğal faktının aradan qaldırılmaması və regionda hərbi potensialın dəyişməsi 2020-ci ilə doğru yeni geosiyasi və strateji reallıq yaratmışdı.

Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində dövlətlərin davranışına təsir edən əsas amillərdən biri təhlükəsizlik dilemması və güc balansıdır. Dövlət öz təhlükəsizliyini artırmaq məqsədilə hərbi potensialını yüksəltdikdə, qarşı tərəf bunu öz təhlükəsizliyinə təhdid kimi qəbul edə və analoji addımlar ata bilər. Nəticədə qarşılıqlı hərbiləşmə baş verir. Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində də uzun illər ərzində hərbi potensialın artırılması, sərhədlərdə gərginliyin yüksəlməsi və siyasi ritorikanın sərtləşməsi belə bir təhlükəsizlik mühitinin formalaşmasına səbəb olmuşdu.

Azərbaycanın 2000-ci və xüsusilə 2010-cu illərdə həyata keçirdiyi iqtisadi inkişaf strategiyası hərbi potensialın artırılması üçün maddi baza yaratdı. Dövlətin hərbi xərcləri, müdafiə sənayesinin inkişafı, xarici hərbi-texniki əməkdaşlığın genişləndirilməsi və yeni texnologiyaların silahlı qüvvələrə inteqrasiyası ordu quruculuğunun ayrı-ayrı elementləri deyil, daha geniş milli təhlükəsizlik siyasətinin tərkib hissələri idi. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, hərbi güc yalnız silahların sayının artması ilə ölçülmür. Onun effektivliyi insan kapitalı, komanda-idarəetmə sistemi, kəşfiyyat, logistika, rabitə, təlim və texnologiyanın vahid sistem daxilində işləməsindən asılıdır.

Bu baxımdan 2020-ci il müharibəsinin nəticələrini izah edən əsas kateqoriyalardan biri “kompleks hərbi üstünlük” anlayışıdır. Kompleks üstünlük bir konkret silah sisteminin və ya qoşun növünün üstünlüyündən daha geniş anlayışdır. Buraya kəşfiyyat məlumatlarının əldə edilməsi və emalı, hədəflərin müəyyənləşdirilməsi, atəş vasitələrinin dəqiqliyi, hava məkanına nəzarət, elektron və informasiya imkanları, qoşunların manevr qabiliyyəti, logistika və komanda-idarəetmə mexanizmləri daxildir.

44 günlük müharibə müasir hərbi elmin bu müddəalarını praktiki müstəvidə nümayiş etdirdi. Pilotsuz uçuş aparatlarının və digər kəşfiyyat vasitələrinin geniş tətbiqi döyüş meydanında situasiya məlumatlılığını artırdı. Hədəflərin aşkarlanması ilə onların məhv edilməsi arasındakı zaman intervalının azaldılması isə əməliyyatların çevikliyinə imkan verdi. Bu proses hərbi nəzəriyyədə “sensor–qərar–zərbə” zəncirinin sürətləndirilməsi kimi xarakterizə edilə bilər. Başqa sözlə, müasir müharibədə üstünlük yalnız daha güclü silaha malik olmaqla deyil, həmin silahı daha düzgün informasiya ilə, daha sürətli qərarla və daha dəqiq koordinasiya ilə tətbiq etmək qabiliyyəti ilə müəyyən olunur.

Azərbaycan Ordusunun 2020-ci ildə əldə etdiyi nəticələri məhz bu sistemlilik kontekstində qiymətləndirmək lazımdır. Əməliyyatların müxtəlif istiqamətlərdə paralel aparılması, düşmənin müdafiə sisteminin zəiflədilməsi, əlverişli mövqelərin ələ keçirilməsi və strateji əhəmiyyətli yaşayış məntəqələrinin ardıcıl azad olunması müharibənin dinamikasını dəyişdirdi. Burada hərbi coğrafiyanın da mühüm rolu vardı. Qarabağ bölgəsinin dağlıq və mürəkkəb relyefi müdafiə edən tərəfə müəyyən üstünlüklər yaradırdı. Buna görə də həmin müdafiə sisteminin yarılması yalnız texniki vasitələrin deyil, əməliyyat planlaşdırmasının, şəxsi heyətin hazırlığının və taktiki çevikliyin də nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Müharibənin gedişində Şuşanın azad edilməsi ayrıca strateji hadisə kimi nəzərdən keçirilməlidir. Şuşanın coğrafi mövqeyi, bölgədəki kommunikasiya xətlərinə təsiri və siyasi-mənəvi simvolizmi onu digər yaşayış məntəqələrindən fərqləndirirdi. Şuşa uğrunda aparılan döyüşlər göstərdi ki, hərbi əməliyyatlarda ərazi yalnız fiziki məkan deyil, həm də siyasi və psixoloji təsir gücünə malik resursdur. Şuşanın itirilməsi qarşı tərəfin hərbi və siyasi mövqeyinə ciddi təsir göstərərək müharibənin son mərhələsini sürətləndirdi.

27 Sentyabrın elmi təhlilində iqtisadi amili də ayrıca nəzərə almaq lazımdır. Müasir dövlət üçün hərbi potensialın davamlı saxlanılması birbaşa iqtisadi imkanlarla bağlıdır. Müdafiə xərcləri, hərbi texnologiyaların alınması, şəxsi heyətin hazırlanması, hərbi sənayenin fəaliyyəti, logistika və uzunmüddətli əməliyyatların maliyyələşdirilməsi yalnız dayanıqlı iqtisadi baza şəraitində mümkündür. Buna görə də iqtisadi inkişafla milli təhlükəsizlik arasında birbaşa əlaqə mövcuddur. Azərbaycan nümunəsində enerji gəlirlərinin iqtisadi imkanların genişlənməsinə, bunun isə müdafiə qabiliyyətinin yüksəldilməsinə təsiri strateji planlaşdırma baxımından ayrıca araşdırılmalı mövzudur.

Bununla yanaşı, müharibənin nəticəsini yalnız maddi resurslarla izah etmək də doğru olmaz. Hərbi sosiologiya göstərir ki, ordunun döyüş qabiliyyətinin mühüm komponentlərindən biri şəxsi heyətin mənəvi-psixoloji vəziyyətidir. Dövlət və cəmiyyət arasında etimad, hərbi xidmətin sosial statusu, milli identiklik, kollektiv məqsəd və ədalət təsəvvürü hərbi səfərbərlik potensialına təsir edən amillərdir. 2020-ci ildə Azərbaycan cəmiyyətində müşahidə olunan genişmiqyaslı həmrəylik bu baxımdan müharibənin sosial faktorlarından biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Burada “milli həmrəylik” anlayışını yalnız emosional birlik kimi qəbul etmək kifayət deyil. Onun institusional və sosial tərəfi də vardır. Müharibə şəraitində cəmiyyətin dövlət institutlarına, ordunun fəaliyyətinə və müəyyən edilmiş strateji məqsədə münasibəti ümumi müqavimət qabiliyyətinə təsir edir. İnsanların könüllü şəkildə müxtəlif sosial dəstək formalarında iştirakı, informasiya mühitində dövlət mövqeyinə dəstək və milli məqsəd ətrafında konsolidasiya cəmiyyətin böhran şəraitində sosial dayanıqlığının göstəriciləri hesab oluna bilər.

27 Sentyabrın digər mühüm ölçüsü beynəlxalq hüquq və diplomatiya ilə bağlıdır. Azərbaycan münaqişənin siyasi həlli prosesində uzun illər ərzində BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qətnamələrinə və beynəlxalq hüququn ərazi bütövlüyü prinsipinə istinad etmişdir. Lakin beynəlxalq münasibətlər praktikasında hüquqi mövqenin mövcudluğu ilə onun faktiki reallaşdırılması arasında mühüm fərq vardır. 2020-ci il müharibəsi bu fərqin dövlətlərin təhlükəsizlik siyasətində nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərdi. Diplomatik imkanların hərbi və iqtisadi potensialla dəstəklənməsi dövlətin danışıqlardakı mövqeyinin güclənməsinə təsir edən amillərdən biridir.

Bu mənada 27 Sentyabr hadisələrini “hərbi qələbə” anlayışı ilə məhdudlaşdırmaq əvəzinə onu daha geniş “milli güc” konsepsiyası çərçivəsində araşdırmaq mümkündür. Milli güc dövlətin siyasi, iqtisadi, hərbi, texnoloji, diplomatik, demoqrafik və sosial resurslarının məcmusudur. 2020-ci ildə bu elementlərin bir-birini tamamlaması Azərbaycanın strateji məqsədinə nail olmasında mühüm rol oynadı.

Müharibənin informasiya ölçüsü də ayrıca diqqət tələb edir. XXI əsrin müharibələri yalnız fiziki döyüş meydanında aparılmır. İnformasiya məkanı, ictimai rəy, beynəlxalq kommunikasiya və media müharibənin ayrılmaz komponentlərinə çevrilib. Döyüş meydanında baş verən hadisələrin beynəlxalq auditoriyaya çatdırılması, dezinformasiyaya qarşı mübarizə və dövlətin mövqeyinin əsaslandırılması hərbi əməliyyatların siyasi nəticələrinə təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən müasir dövlət üçün informasiya təhlükəsizliyi milli təhlükəsizliyin ayrıca istiqaməti kimi qəbul edilməlidir.

27 Sentyabrın tarixi mahiyyətini müəyyən edən daha bir mühüm məsələ şəhidlik faktorudur. Statistik və hərbi göstəricilər müharibənin yalnız bir tərəfini ifadə edir. Müharibənin insan ölçüsü isə itkilərlə, yaralanmalarla, ailələrin taleyi ilə və bütöv bir nəslin yaddaşında yaranan psixoloji izlərlə müəyyən olunur. Buna görə Anım Gününün təsis edilməsi yalnız təqvim xarakterli qərar deyil, kollektiv yaddaşın institusional şəkildə qorunması baxımından əhəmiyyətli addımdır.

Kollektiv yaddaşın formalaşması cəmiyyətin gələcək davranışlarına da təsir göstərir. Şəhidlərin xatirəsinin qorunması, qazilərə münasibət, müharibə tarixinin elmi əsaslarla öyrənilməsi və gənc nəslə çatdırılması milli kimliyin davamlılığının mühüm elementləridir. Bununla belə, müharibə tarixinin öyrənilməsi yalnız qəhrəmanlıq narrativləri ilə məhdudlaşdırılmamalıdır. Hərbi əməliyyatların səbəbləri, strategiyası, iqtisadi təminatı, texnoloji aspektləri, diplomatik nəticələri və humanitar ölçüləri də elmi tədqiqatların predmetinə çevrilməlidir. Yalnız bu halda 2020-ci il hadisələrindən gələcək üçün sistemli nəticələr çıxarmaq mümkündür.

Bu gün 27 Sentyabrı təhlil edərkən ən mühüm elmi nəticələrdən biri ondan ibarətdir ki, Zəfər bir anda yaranmış hadisə deyil. Onun arxasında uzunmüddətli hazırlıq, institusional inkişaf, hərbi modernləşmə, iqtisadi potensialın yüksəldilməsi, diplomatik fəaliyyət və cəmiyyətin səfərbərlik imkanları dayanırdı. Müharibənin özü isə həmin potensialın real şəraitdə sınaqdan keçirildiyi mərhələ oldu.

Zəfərdən sonrakı dövr isə bu tarixi nəticənin yeni məzmununu müəyyənləşdirir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən bərpa və quruculuq prosesi, məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı, yeni nəqliyyat və enerji infrastrukturlarının yaradılması və regionun iqtisadi potensialının yenidən formalaşdırılması hərbi qələbənin sosial-iqtisadi nəticələrə çevrilməsi prosesidir. Bu mərhələnin uğuru da uzunmüddətli planlaşdırma, institusional səmərəlilik və insan kapitalından asılıdır.

Deməli, 27 Sentyabrın əsas dərsi yalnız keçmişdə əldə olunmuş hərbi nəticə ilə bağlı deyil. Bu tarix göstərir ki, dövlətin strateji məqsədləri ardıcıl və sistemli siyasətlə dəstəkləndikdə, iqtisadi və hərbi potensial paralel inkişaf etdirildikdə, diplomatik fəaliyyət real güc imkanları ilə tamamlandıqda və cəmiyyət ümumi milli məqsəd ətrafında konsolidasiya olunduqda mürəkkəb geosiyasi problemlərin həlli üçün imkanlar genişlənir.

Bu baxımdan 27 Sentyabr Azərbaycan tarixində səbəb və nəticə əlaqələrinin xüsusilə aydın göründüyü hadisələrdən biridir. Səbəb yalnız bir hərbi təxribat deyildi; nəticə də yalnız bir hərbi əməliyyatın yekunu olmadı. Burada uzunmüddətli siyasi proses, dəyişən regional güc balansı, iqtisadi inkişaf, hərbi modernləşmə, texnoloji transformasiya, milli həmrəylik və diplomatik strategiya bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə idi.

Ona görə də 27 Sentyabrı anlamağın ən doğru yolu onu yalnız yaddaş günü kimi deyil, həm də dövlətçilik, milli təhlükəsizlik və strateji planlaşdırma baxımından öyrənilməli olan tarixi hadisə kimi nəzərdən keçirməkdir.

Bu tarix şəhidlərin xatirəsini yaşatmaqla yanaşı, gələcək nəsillərə mühüm bir həqiqəti də çatdırır: dövlətlərin tarixi taleyi təsadüflərlə deyil, uzunmüddətli strategiya, institusional hazırlıq, milli iradə və dəyişən reallıqları düzgün qiymətləndirmək qabiliyyəti ilə müəyyənləşir.

27 Sentyabr 2020-ci il məhz belə bir tarixi dönüşün başlanğıcı oldu. Onun ardınca gələn 44 gün Azərbaycan xalqının milli iradəsinin, Azərbaycan dövlətinin strateji imkanlarının və Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyətinin real tarix qarşısında təsdiqi ilə nəticələndi. Bu gün həmin tarixi hadisəyə elmi və analitik yanaşmanın əsas məqsədi yalnız keçmişi xatırlamaq deyil, Zəfəri mümkün edən amilləri düzgün dərk etmək və həmin təcrübədən gələcəyin daha güclü, təhlükəsiz və dayanıqlı Azərbaycanının qurulması üçün nəticələr çıxarmaqdır.

Bəhruz Məmmədov

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı,

Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar müəllimi, dosent,

NDU ərazi partiya təşkilatının sədri