Qafqazda çar Rusiyasının inzibati idarəçilik siyasəti və onun tarixi nəticələri - ŞƏRH

Qafqazın Rusiya imperiyası tərəfindən işğalından sonra bölgədə aparılan inzibati-ərazi dəyişiklikləri regionun siyasi, sosial, iqtisadi və demoqrafik həyatına ciddi təsir göstərmişdir. Bu dəyişikliklər yalnız ərazilərin inzibati sərhədlərinin yenidən müəyyənləşdirilməsi ilə məhdudlaşmamış, eyni zamanda yerli idarəçilik sisteminin dəyişdirilməsinə, əhalinin imperiya idarəetmə mexanizminə uyğunlaşdırılmasına və mərkəzi hakimiyyətin bölgədə mövqelərinin möhkəmləndirilməsinə xidmət etmişdir. Xüsusilə Azərbaycan torpaqlarının tarixi inkişafında bu proseslərin mühüm yeri vardır.
Qafqaz tarixən müxtəlif xalqların, mədəniyyətlərin və siyasi qurumların qarşılıqlı əlaqədə olduğu mühüm coğrafi məkan olmuşdur. Bölgənin əlverişli strateji mövqeyi, təbii sərvətləri, ticarət yolları üzərində yerləşməsi və hərbi-siyasi əhəmiyyəti böyük dövlətlərin diqqətini daim cəlb etmişdir. XVIII əsrin sonu və XIX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqaz istiqamətində fəallaşması regionun siyasi xəritəsinin dəyişməsinə səbəb olmuşdur. Bu dövrdə Rusiya imperiyası hərbi yürüşlər, siyasi müqavilələr və inzibati tədbirlər vasitəsilə bölgədə nəzarətini tədricən genişləndirmişdir.
XIX əsrin əvvəllərində Rusiya ilə Qacarlar dövləti arasında baş vermiş müharibələr Qafqazın gələcək siyasi taleyinə mühüm təsir göstərmişdir. 1813-cü il Gülüstan və 1828-ci il Türkmənçay müqavilələri nəticəsində Şimali Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsi Rusiya imperiyasının hakimiyyəti altına keçmişdir. Bununla da regionda əvvəlki siyasi münasibətlər sistemi dəyişmiş, xanlıqların mövcudluğuna son qoyulması və yeni inzibati idarəçilik quruluşunun yaradılması prosesi sürətlənmişdir.
Rusiya hakimiyyəti ələ keçirdiyi ərazilərdə əvvəlki idarəçilik ənənələrini tədricən ləğv edərək imperiyanın ümumi inzibati sisteminə uyğun yeni qurumlar yaratmağa başlamışdır. Bu siyasətin əsas məqsədlərindən biri mərkəzi hakimiyyətin bölgədə nəzarətini gücləndirmək, yerli siyasi müstəqillik imkanlarını məhdudlaşdırmaq və ərazilərin idarə olunmasını imperiya maraqlarına uyğun təşkil etmək idi. Nəticədə Azərbaycan xanlıqlarının siyasi və inzibati müstəqilliyi aradan qaldırılmış, onların əraziləri müxtəlif quberniya, vilayət, qəza və digər inzibati vahidlərin tərkibinə daxil edilmişdir.
İnzibati islahatların ilkin mərhələsi və xanlıqların ləğvi
Rusiya imperiyası işğal etdiyi Azərbaycan torpaqlarında idarəetməni möhkəmləndirmək üçün əvvəlcə xanlıqların ləğvinə və onların ərazilərinin yeni inzibati vahidlərə çevrilməsinə üstünlük verirdi. XIX əsrin ilk onilliklərində Bakı, Quba, Şəki, Şirvan, Qarabağ və Lənkəran xanlıqlarının idarəçilik sistemində ardıcıl dəyişikliklər aparıldı. Ayrı-ayrı xanlıqlar ləğv edilərək onların yerində əyalətlər, dairələr və komendant idarəçiliyi əsasında fəaliyyət göstərən inzibati qurumlar yaradıldı.
Komendant idarəçiliyi mülki və hərbi hakimiyyətin böyük ölçüdə eyni şəxslərin əlində cəmləşməsi ilə səciyyələnirdi. Bu sistem vasitəsilə imperiya yerli əhaliyə, vergi yığımına, torpaq münasibətlərinə və ictimai həyata nəzarəti gücləndirməyə çalışırdı. Əvvəlki xanlıq idarəçiliyinin ləğvi yerli siyasi elitanın mövqelərinə də təsir göstərirdi. Beləliklə, bölgənin ənənəvi idarəçilik strukturları tədricən imperiyanın mərkəzləşdirilmiş hakimiyyət mexanizminə tabe edilirdi.
1840-cı ildə həyata keçirilən inzibati və məhkəmə islahatları Qafqazda idarəetmə sisteminin yenidən qurulmasında mühüm mərhələ oldu. Həmin il qəbul edilmiş qərarlar əsasında Cənubi Qafqaz ərazisində Gürcüstan-İmeretiya quberniyası və Xəzər vilayəti yaradıldı. Əvvəllər mövcud olmuş bəzi əyalətlər və dairələr ləğv edildi, onların əraziləri yeni inzibati vahidlər arasında bölüşdürüldü. Bununla belə, yeni sistemin tətbiqi bölgənin mürəkkəb sosial və siyasi xüsusiyyətlərini nəzərə almaq baxımından müəyyən çətinliklərlə müşayiət olunurdu.
1846-cı il islahatı və yeni quberniyaların yaradılması
1846-cı ildə Rusiya imperiyasının Qafqaz siyasətində növbəti mühüm dəyişiklik baş verdi. Gürcüstan-İmeretiya quberniyası və Xəzər vilayəti ləğv edildi, onların əvəzinə Tiflis, Kutaisi, Şamaxı və Dərbənd quberniyaları yaradıldı. Bu bölgü imperiyanın regionda idarəetməni daha səmərəli təşkil etmək və yerli hakimiyyət üzərində nəzarəti gücləndirmək məqsədləri ilə bağlı idi. Azərbaycan torpaqlarının müxtəlif quberniya və inzibati vahidlərə daxil edilməsi bölgənin tarixi-coğrafi bütövlüyünün inzibati baxımdan dəyişməsinə səbəb oldu. Tarixən bir-biri ilə sıx iqtisadi, mədəni və siyasi əlaqələrə malik olan ərazilər fərqli idarəçilik mərkəzlərinə tabe edilirdi. Bu isə əhalinin idarəetmə orqanları ilə münasibətlərinə, vergi sisteminə, məhkəmə işlərinə və təsərrüfat əlaqələrinə təsir göstərirdi. 1859-cu ildə Şamaxıda baş vermiş güclü zəlzələdən sonra quberniyanın inzibati mərkəzi Bakıya köçürüldü və Şamaxı quberniyası Bakı quberniyası adlandırıldı. Bakının inzibati və iqtisadi əhəmiyyətinin artması sonrakı dövrdə şəhərin regionun əsas mərkəzlərindən birinə çevrilməsinə zəmin yaratdı.
1867-ci il islahatı və Azərbaycan torpaqlarının inzibati bölgüsü
1867-ci ildə həyata keçirilən islahat Qafqazın inzibati-ərazi quruluşunda yeni mərhələ açdı. Həmin il Yelizavetpol quberniyası yaradıldı. Şuşa və Nuxa qəzaları Bakı quberniyasının tərkibindən çıxarılaraq yeni quberniyaya verildi. Eyni zamanda Bakı quberniyasının ərazisində Cavad və Göyçay qəzaları yaradıldı. Beləliklə, Azərbaycan torpaqlarının inzibati bölgüsü yenidən dəyişdirildi. Yelizavetpol quberniyasının yaradılması Gəncə və ətraf ərazilərin idarəçilik sistemində mühüm rol oynadı. Qarabağ bölgəsinin bir sıra əraziləri də bu quberniyanın tərkibində idarə olunurdu. Tarixi Qarabağ ərazisinin inzibati statusu və sərhədləri XIX əsr boyunca müxtəlif dəyişikliklərə məruz qaldı. Bu dəyişikliklər sonrakı dövrlərdə bölgənin siyasi və inzibati tarixinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
İnzibati sərhədlərin dəyişdirilməsi yalnız idarəçilik məsələsi deyildi. Bu proses əhalinin hansı mərkəzə tabe olmasını, yerli hakimiyyət orqanlarının fəaliyyətini və iqtisadi əlaqələrin istiqamətini müəyyənləşdirirdi. Quberniya və qəzaların sərhədləri dəyişdikcə idarəetmə mərkəzləri də dəyişir, bəzi yaşayış məntəqələrinin inzibati əhəmiyyəti artır, digərlərininki isə azalırdı.
İnzibati bölgünün siyasi və sosial nəticələri
Çar Rusiyasının Qafqazda həyata keçirdiyi inzibati islahatların əsas xüsusiyyətlərindən biri yerli siyasi qurumların müstəqilliyinin aradan qaldırılması və mərkəzləşdirilmiş idarəetmənin gücləndirilməsi idi. İmperiya yerli əraziləri vahid idarəçilik sisteminə daxil etməklə onların siyasi və iqtisadi həyatını öz maraqlarına uyğun istiqamətləndirməyə çalışırdı. Bu baxımdan inzibati bölgü imperiyanın müstəmləkə siyasətinin mühüm vasitələrindən biri hesab edilə bilər.
Bununla yanaşı, inzibati dəyişikliklərin nəticələrini yalnız bir səbəblə izah etmək düzgün olmazdı. Qafqazın müxtəlif hissələrində hərbi təhlükəsizlik, coğrafi şərait, iqtisadi imkanlar və idarəetmə ehtiyacları da sərhədlərin müəyyənləşdirilməsinə təsir göstərirdi. Bununla belə, qərarların əsasən imperiya hakimiyyəti tərəfindən qəbul edilməsi yerli əhalinin öz idarəçilik gələcəyini müəyyənləşdirmək imkanlarını məhdudlaşdırırdı.
XIX əsrdə inzibati bölgü ilə yanaşı, əhalinin yerləşdirilməsi, torpaq münasibətləri və iqtisadi həyat sahələrində də dəyişikliklər baş verirdi. Xüsusilə Qarabağ və ətraf ərazilərdə aparılan inzibati-ərazi dəyişiklikləri bölgənin gələcək inkişafına təsir göstərən amillərdən biri olmuşdur. Bu prosesləri araşdırarkən tarixi sənədlər, dövrün inzibati xəritələri, əhali siyahıyaalmaları və elmi tədqiqatlar birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.

Günel İsmayılzadə
YAP Ordubad rayon təşkilatının fəalı