Beynəlxalq hüququn gücü qərarların icrası ilə ölçülür

Beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin etibarlılığı qəbul olunan qərarların həyata keçirilməsindən asılıdır. Dövlətlərin suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qoruyan normalar pozulduqda, həmin pozuntulara vaxtında və ardıcıl münasibət göstərilməsi vacibdir. Əks halda, hüquqi öhdəliklə siyasi davranış arasında yaranan ziddiyyət beynəlxalq təsisatlara inamı zəiflədir. Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 15-də Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin 7-ci Zirvə Görüşündə çıxışında bu problemə xüsusi diqqət yetirməsi Azərbaycanın yaşadığı təcrübənin qlobal təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətini ortaya qoydu.
Azərbaycan uzun illər beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin işğalı ilə üzləşmiş dövlət kimi hüququn tətbiqindəki ziddiyyətləri bilavasitə yaşayıb. İşğal nəticəsində insanlar doğma yurdlarından didərgin salınıb, şəhər və kəndlər dağıdılıb, böyük maddi və mənəvi itkilər baş verib. Bu vəziyyətə hüquqi qiymət verən qərarlar qəbul edilsə də, onların icrası təmin olunmayıb. Nəticədə işğala son qoyulması barədə beynəlxalq tələb ilə ərazidə mövcud olan vəziyyət arasında uzunmüddətli uçurum yaranıb. Azərbaycan Prezidentinin çıxışında vurğulanan əsas məsələlərdən biri məhz bu uyğunsuzluğun doğurduğu nəticələrdir.
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasını tələb edən dörd qətnamə qəbul etmişdi. Bu sənədlər münaqişənin həlli üçün mühüm hüquqi əsas yaradırdı. Lakin qətnamələrin mövcudluğu işğalın aradan qaldırılmasını təmin etmədi. Onların tələblərinin uzun illər yerinə yetirilməməsi beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin ən ciddi problemlərindən birini üzə çıxardı: qərar qəbul etmək imkanı ilə həmin qərarın icrasına nail olmaq qabiliyyəti arasında fərq vardı.
Bu fərqin ağır nəticələrini ilk növbədə işğaldan zərər çəkən insanlar yaşayırdı. Doğma evinə qayıtmağı gözləyən ailə üçün qəbul edilmiş sənəd yalnız onun həyata keçirilməsi ilə real məna qazanır. İllər keçdikcə qayıdışın təxirə düşməsi məcburi köçkünlüyün sosial və mənəvi yükünü artırırdı. Uşaqlar öz yurdlarını görmədən böyüyür, yaşlı insanlar geri dönmək arzusu ilə yaşayırdılar. Buna görə qətnamələrin icrasız qalması diplomatik prosesin çatışmazlığı olmaqla yanaşı, insanların hüquqlarının bərpasının gecikməsi demək idi.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında səslənən yanaşma bu təcrübəni ümumi beynəlxalq problem kimi qiymətləndirməyə imkan verir. Qərarların icrası təmin olunmadıqda hüquq pozuntusunun davam etdirilməsi üçün şərait yaranır. Təcavüzkar tərəf zamanın onun xeyrinə işlədiyini düşünə, mövcud vəziyyəti möhkəmləndirməyə və məsuliyyətdən yayınmağa çalışa bilər. Beləliklə, fəaliyyətsizlik münaqişəni həll etmir, onun davam etməsinin səbəblərindən birinə çevrilir. Gecikən hər bir təsirli addım gələcək həllin siyasi və humanitar dəyərini daha da artırır.
Beynəlxalq hüquqa seçici münasibət də bu problemin mühüm tərəfidir. Ərazi bütövlüyü və suverenlik prinsiplərinin tətbiqi dövlətlər arasındakı siyasi yaxınlıqdan asılı olduqda ümumi qaydalara etimad sarsılır. Eyni xarakterli hüquq pozuntularına fərqli münasibət göstərilməsi dövlətlərdə haqlı suallar yaradır. Hüquqi norma bütün dövlətlər üçün qəbul edilibsə, onun qorunmasına yanaşma da ardıcıl olmalıdır. Azərbaycanın ikili standartlara etirazının əsasında bu tələb dayanır.
Ədalətli beynəlxalq münasibətlər sistemi dövlətlərin ölçüsündən, iqtisadi imkanlarından və siyasi əlaqələrindən asılı olmayaraq onların hüquqlarına hörmət edilməsini nəzərdə tutur. Kiçik və orta dövlətlər üçün bu prinsip xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki onların təhlükəsizliyi ümumi qaydaların işləməsinə və beynəlxalq öhdəliklərin yerinə yetirilməsinə bağlıdır. Hüququn təsir gücünün zəifləməsi isə münasibətlərdə qeyri-müəyyənliyi artırır, qarşıdurma risklərini yüksəldir. Buna görə Azərbaycanın qaldırdığı məsələ geniş dövlətlər dairəsinin maraqlarına toxunur.
Qərarların icrasına nail olmaq üçün siyasi iradə mühüm şərtdir. Beynəlxalq təsisatların qəbul etdiyi sənədlərin arxasında ardıcıl diplomatik fəaliyyət, icranın izlənilməsi və öhdəlikləri pozan tərəfə təsir imkanları dayanmalıdır. Yerinə yetirilməyən tələblər qarşısında eyni çağırışların təkrarlanması nəticə vermədikdə yanaşmanın səmərəliliyi qiymətləndirilməlidir. Münaqişənin davam etməsinə görə məsuliyyətin aydın müəyyənləşdirilməsi də bu baxımdan vacibdir. İşğala məruz qalan dövlətlə işğalı davam etdirən tərəfin davranışını eyniləşdirmək hüquqi mahiyyəti kölgədə qoyur.
Təsirli icra mexanizmləri barədə müzakirə beynəlxalq təşkilatların öz nüfuzunu qoruması üçün də zəruridir. Təşkilatın etibarlılığı onun böhran anında hansı nəticəyə nail olması ilə qiymətləndirilir. Qəbul etdiyi qərarlar uzun müddət yerinə yetirilmədikdə həmin təsisatın imkanlarına şübhələr yaranır. Bu isə gələcək vasitəçilik təşəbbüslərini və təhlükəsizlik səylərini də çətinləşdirir. Ona görə qərarların icrasına münasibət bütövlükdə beynəlxalq əməkdaşlıq sisteminin gələcəyinə təsir göstərir.
Azərbaycan illərlə münaqişənin danışıqlar yolu ilə həllinə çalışdı. Lakin davam edən diplomatik proses işğalın aradan qaldırılmasına gətirmədi. Prezident İlham Əliyev Zirvə Görüşündə müharibənin Azərbaycanın seçimi olmadığını vurğulayaraq ölkəmizin üzləşdiyi vəziyyətin səbəblərini diqqətə çatdırdı. Bu mövqe sülhün qorunması üçün təcavüzün nəticələrinin vaxtında aradan qaldırılmasının vacibliyini göstərir. İşğalın davam etdiyi şəraitdə danışıqların müddətinin uzanması özlüyündə sabitlik təminatı yarada bilməzdi.
2020-ci ilin Vətən müharibəsində Azərbaycan torpaqlarını işğaldan azad etdi, 2023-cü ilin sentyabrında isə suverenliyini tam bərpa etdi. Bu hadisələr uzun illər həll olunmamış qalan məsələnin nəticəsini dəyişdi. Azərbaycanın təcrübəsi göstərdi ki, beynəlxalq səviyyədə tanınmış hüquqların bərpasının qeyri-müəyyən müddətə təxirə salınması davamlı vəziyyət sayıla bilməz. Ölkəmiz ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin təmin edilməsini milli varlığının əsas məsələsi kimi müdafiə etdi.
Bu təcrübədən çıxan mühüm nəticələrdən biri münaqişələrin qarşısının alınmasına daha məsuliyyətli yanaşmağın zəruriliyidir. Hüquq pozuntusu baş verdiyi anda ona düzgün qiymət verilməsi, qəbul edilmiş qərarların icrasının tələb olunması və təcavüzün davamına imkan verilməməsi sonrakı itkiləri azalda bilər. Sülhün qorunması üçün onun hüquqi əsaslarını zəiflədən hərəkətlərə vaxtında münasibət göstərilməlidir. Cəzasızlıq isə bu əsasları sarsıdır və yeni təhlükələr yaradır.
Prezident İlham Əliyevin AQEM-in Bakı Zirvə Görüşündə səsləndirdiyi fikirlər beynəlxalq təhlükəsizlik haqqında müzakirələrə konkret təcrübədən doğan yanaşma gətirdi. Azərbaycan hüququn ardıcıl tətbiqini və qərarların nəticə doğurmasını tələb edir. Dövlətlərin bərabərhüquqluluğu, suverenliyi və ərazi bütövlüyü bu ardıcıllıqla qorunduqda qarşılıqlı etimad da möhkəmlənir. Beynəlxalq hüququn nüfuzu onun insanları və dövlətləri real təhlükələrdən qorumaq qabiliyyəti ilə yüksəlir. Qəbul edilən qərarların icrasına nail olmaq buna görə daha təhlükəsiz dünya üçün əsas şərtlərdən biridir.

Xanım Kərimova,
YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədr müavini
Qaraqaşlı bələdiyyəsinin sədri