Normadan artıq yağıntının səbəbi nədir?

Son günlər ölkəmizdə normadan artıq yağan yağışların və qeyri-düzgün quraşdırılmış kanalizasiya borularının yaratdığı fəsadlar getdikcə artır. Bayram tətili günlərində yağan yağışıntının fəsadları aradan qaldırılmamış ötən gün yenidən yağan yağış daha ciddi problemlərə səbəb oldu. Evlər, küçələr su altında qalıb, insanlar ərazidən təxliyə edilir, sakinlərin evinə və təsərrüfatına ciddi zərər dəyib.

"The Guardian" yazır ki, dünyanın müxtəlif ölkələrində də yağıntıların normadan çox olması və ekstremal yağışların artması ilə bağlı fəsadlar yaranıb, yerli əhaliyə zərər dəyib. Erminio fırtınası iki gün əvvəl Yunanıstanın böyük bir hissəsini bürüyərək yerli əhaliyə çətinlik yaradıb, Cənub-şərqi İtaliya da güclü yağışa məruz qalıb, Əfqanıstanda ölümcül daşqınlar baş verib.

Aralıq dənizinin bəzi hissələri ötən həftə Erminio fırtınasından zərər gördü. Çərşənbə və cümə axşamı günləri güclü yağış, ildırım və ara sıra dolu yağması Yunanıstanın böyük bir hissəsinə təsir etdi, ən ağır şərait materikin cənub-şərq hissələrində və Krit də daxil olmaqla, cənubi Egey dənizindəki bir neçə adada müşahidə edildi, küçələr su altında qaldı və nəqliyyat vasitələrinə, evlərə ciddi zərər dəydi.

Ən güclü yağışların bir hissəsi çərşənbə günü Afinanı əhatə edən Attika bölgəsində yağdı, ən güclü yağışlar gecə yağışları oldu, sahil şəhəri Nea Makri xüsusilə çətin vəziyyətlə üzləşdi, cəmi iki saat ərzində təxminən 50 mm yağıntı qeydə alındı. Şəhərdə bir nəfərin cəsədi avtomobilin altından tapılıb, onun daşqın altında qalan evindən qaçarkən su altında qaldığı güman edilir.

Əlavə bir dağıntı Egey dənizindən keçən güclü küləklərin bir neçə ağacı yıxması və bir neçə bərənin zərər görməsi ilə nəticələndi. Şimali Afrikadan Yunanıstana gələn bu küləklər, həmçinin özləri ilə xeyli miqdarda Sahara tozunu gətirərək Krit adasını qalın narıncı-qırmızı buludlarla örtdü.

Cənub-şərqi İtaliyada da əhəmiyyətli yağışlar müşahidə olunub və bu da bir neçə çayın öz məcrasından çıxmasına səbəb olub. Cənubdakı Apennin dağlarının yüksək hündürlüklərində yağış qar şəklində yağaraq qeyri-adi dərəcədə yağıntı yığılmasına səbəb olub. Bəzi ərazilərdə 1,5 metr qalınlığında təzə qar qeydə alınıb və güclü küləklər böyük qar yığınlarının əmələ gəlməsinə səbəb olub. Marke bölgəsindəki dağlar üçün uçqun xəbərdarlığı edilir.

Əfqanıstanın şərqində geniş yayılmış daşqınlardan sonra 50-dən çox insanın öldüyü və yüzlərlə əmlakın dağıldığı bildirilir. Son bir həftə ərzində uzun müddət davam edən güclü yağışlar Mərkəzi Cənubi Asiyanın bəzi yerlərinə də təsir göstərib və geniş yayılmış daşqınlara səbəb olub. Əfqanıstanda aprelin əvvəlindən bəri bəzi əyalətlərdə 100 mm-dən çox yağış yağıb və daha güclü yağış gözlənilir.

50-dən çox insanın öldüyü, bir çoxunun isə ciddi xəsarət aldığı, əmlaka və infrastruktura böyük ziyan dəydiyi bildirilir. Təxminən 400 ev uçub, yüzlərlə ev ciddi ziyan görüb. 405 hektardan çox kənd təsərrüfatı, əkin sahəsi də dağılıb və təxminən 400 km yol şəbəkəsi ciddi şəkildə zədələnib. Qış mövsümündən sonra qar əriməsi ilə güclü yağışların üst-üstə düşməsi daha böyük zərərlərə səbəb olub.

Qonşu Pakistanda da, xüsusən də ölkənin şimal-qərbində güclü yağışlar, dolu, ildırım və güclü küləklər baş verib. Son iki gündə 30-dan çox rayonda qəfil daşqınlar baş verib, magistral yollara çıxış kəsilib, nəqliyyat vasitələri yollarda tərk edilib və 12 yaşlı qızın ildırım vurması halı da daxil olmaqla bir neçə nəfər ölüb.

Alimlər bildirirlər ki, 2025-ci ilin dekabr ayından bəri Cənubi Afrikada baş verən və ən azı 280 insanın ölümünə səbəb olan və təxminən bir milyon insana təsir edən dağıdıcı daşqınlar, iqlim dəyişikliyinin təsirləri ilə daha da güclənib. Regionun yağışlı mövsümü Mozambik, Esvatini, Madaqaskar, Cənubi Afrika və Zimbabvedə güclü təsir göstərərək 150.000 insanın didərgin düşməsinə və 105.000 hektar əkin sahəsinin məhv olmasına səbəb olub. Ən son olaraq, Gezani siklonu 10 fevralda Madaqaskara hücum edərək onlarla insanın ölümünə səbəb olub. Fırtına həmçinin daşqınlardan zərər çəkmiş Mozambikdə ölüm və ziyana səbəb olub.

İnsanların yaratdığı iqlim dəyişikliyinin ekstremal hava hadisələrində rolunu araşdıran beynəlxalq alim və qurumlar konsorsiumu olan World Weather Attribution (WWA) tərəfindən aparılan sürətli bir araşdırma, La Niña hava şəraiti ilə birlikdə istiləşmə iqliminin ekstremal yağışları daha da gücləndirdiyini aşkar edib.

“Ən təəccüblü tapıntı, cəmi 10 gün ərzində yığılan yağışın bölgənin orta illik yağıntı miqdarını aşması idi. Bu, misli görünməmiş bir hal idi”, - deyə tədqiqatın aparıcı müəlliflərindən biri, Kral Niderland Meteorologiya İnstitutunun iqlimşünası və hava və iqlim modelləri üzrə tədqiqatçısı İzidin Pinto Mongabay-a bildirib. O, əlavə edib ki, bəzi hava stansiyaları cəmi 24 saat ərzində 200 millimetrdən (8 düym) çox yağış qeydə alıb.

Müəlliflər qeyd ediblər ki, zərər görmüş ərazilərdəki infrastruktur zəifliyi iqlim təsirlərini daha ölümcül və daha dağıdıcı edir. Pintonun sözlərinə görə, xüsusilə Mozambik bu cür güclü yağışa hazır deyildi. WWA alimləri dekabr ayından fevral ayının əvvəlinə qədər Mozambik, Cənubi Afrika, Esvatini (əvvəllər Svazilend kimi tanınırdı) və Zimbabvedə yağış mövsümündə 10 günlük maksimum yağıntı yığımlarını təhlil ediblər. Müəlliflər bu məlumatları iqlim modelləri ilə birləşdirərək aşkar ediblər ki, bu ölkələr ardıcıl yağışlı günlərin daha tez-tez baş verdiyinə və yağış hadisələrinin daha da intensivləşdiyinə şahid olublar.

Hazırkı yağış mövsümünə "La Niña" hadisələri təsir göstərib. Xatırlayırsınızsa bir müddət əvvəl qəzetimizdə bu təbiəət hadisəsi ilə bağlı bir material da dərc emişdik. "La Niña" tropik Sakit Okeanın sularının qeyri-adi soyumasıdır və hər üç-beş ildən bir baş verir və dünya miqyasında hava şəraitinə təsir göstərir. Cənubi Afrikada La Niña güclü yağıntılarla əlaqələndirilir. La Niña şəraitində 10 günlük həddindən artıq yağış ehtimalı beş dəfə, yağış intensivliyi isə təxminən 20% artır. Əsas iqlim şəraitinin dəyişməsi ilə intensivlikdə bu artım hazırda 40%-dir.

"La Niña kimi təbii iqlim dəyişkənliyi hələ də yağışlı illərə təsir göstərir, lakin iqlim dəyişikliyi yağışlı illəri onilliklər əvvəlkindən xeyli yağışlı və daha zərərli edir", - deyə Pinto bildirib. WWA-nın araşdırması göstərib ki, zəif tikinti keyfiyyəti və qeyri-kafi infrastruktur daşqınlara məruz qalma və həssaslığı əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Daşqınlar səhiyyə müəssisələrinə ziyan vurub, dərman ehtiyatlarını məhv edib və insanların səhiyyə mərkəzlərinə çıxışını kəsib. Xatırladaq ki, sözügedən ərazi 2023-2024-cü illərin şiddətli quraqlığından da əziyyət çəkmişdilər. WWA tədqiqatı göstərir ki, yağışlardan təsirlənən ərazidə yaşayan insanların daşqınlarla mübarizə aparmaq üçün məhdud imkanları var və bu da yaxın gələcəkdə xəstəlik yayılması riskini artıra bilər.

Mozambik son bir neçə ay ərzində güclü yağışlardan ən çox zərər çəkib, çünki o, doqquz transsərhəd çayın aşağı axınında yerləşir. Munang bildirib ki, Cənubi Afrika və Zimbabvedə güclü yağışlar yağanda, nəzarətli bənd axıdılması artıq su altında qalan ərazilər əlavə su göndərib. Bundan əlavə, mozambiklilərin 90%-i günəşdə qurudulmuş torpaq, su və saman kərpiclərindən tikilmiş ənənəvi tikililərdə yaşayır və davamlı güclü yağış onların evsiz qalması deməkdir.

Yardım agentlikləri xəbərdarlıq edir ki, güclü yağışların təsirləri Mozambikin böyük hissələrində davam edən vəba xəstəliyinin yayılmasını daha da şiddətləndirə bilər. Su ilə keçən bir xəstəlik olan vəba riski insanların təmiz içməli suya və sanitariya qurğularına çıxışı azaldıqda artır.

Lalə Mehralı