Yeni hüquqi mexanizm: “Yüksək dənizlər müqaviləsi” qüvvəyə mindi

Açıq dənizlərdə biomüxtəlifliyin qorunmasına yönəlmiş ilk beynəlxalq müqavilə qüvvəyə minib. BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyası çərçivəsində hazırlanan saziş beynəlxalq yurisdiksiyadan kənarda yerləşən dəniz ərazilərinin qorunması üçün yeni hüquqi mexanizm yaradır.

“Yüksək dənizlər müqaviləsi” kimi tanınan saziş 2025-ci ilin sentyabrında 60-cı ölkənin – Mərakeşin ratifikasiyasından sonra qüvvəyə minməsi üçün zəruri şərti yerinə yetirib. Müqavilə 17 yanvar 2026-cı ildə rəsmən qüvvəyə minib. BMT məlumatına görə, 2026-cı ilin sentyabrına qədər sazişə qoşulan tərəflərin sayı 94-ə çatıb.

Saziş milli yurisdiksiyadan kənarda yerləşən və dünya okeanının təxminən üçdə ikisini əhatə edən ərazilərə şamil olunur. Bu ərazilər Yer səthinin təxminən yarısına uyğun gəlir. Məqsəd dəniz biomüxtəlifliyinin qorunması və ehtiyatlardan davamlı istifadə üçün məcburi beynəlxalq qaydalar yaratmaqdır.

Müqavilə dəniz canlılarının mühafizəsi üçün xüsusi qorunan ərazilərin yaradılmasına, dəniz genetik ehtiyatlarından əldə olunan faydaların daha ədalətli bölüşdürülməsinə, elmi tədqiqatların inkişafına və dəniz texnologiyalarının ötürülməsinə imkan verən mexanizmlər nəzərdə tutur.

BMT-nin məlumatına görə, sazişin əsas istiqamətlərindən biri də dəniz mühitinə təsirin qiymətləndirilməsidir. Bununla yanaşı, tərəflər dəniz ekosistemlərinin uzunmüddətli qorunması üçün elmi əməkdaşlığı və potensialın artırılmasını gücləndirməlidirlər.

Müqavilənin qəbul edilməsinin əsas səbəblərindən biri dünya okeanlarının üzləşdiyi artan təhdidlərdir. İqlim dəyişiklikləri, həddindən artıq balıq ovu, çirklənmə və dərin dənizlərdə faydalı qazıntıların çıxarılması dəniz ekosistemləri üçün ciddi risklər yaradır.

Xüsusilə dərin dəniz mədənçiliyi ilə bağlı mübahisələr davam edir. Bu fəaliyyət zamanı okeanın dibindən müxtəlif mineralların çıxarılması nəzərdə tutulur. Ekoloqlar bildirirlər ki, okeanın hələ tam öyrənilməmiş dərinliklərində aparılan belə fəaliyyət qədim canlı növlərinə və dəniz ekosistemlərinə uzunmüddətli zərər vura bilər.

Məlumata görə, ən azı 38 ölkə dərin dəniz mədənçiliyinə moratorium qoyulmasını tələb edir. Onların arasında Marşall adaları, Vanuatu, Braziliya və Böyük Britaniya da var. Digər ölkələr isə bu fəaliyyətin davam etdirilməsini dəstəkləyir.

Müqavilənin mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun ayrıca cəza və nəzarət qurumu yaratmamasıdır. Qaydaların icrası əsasən ayrı-ayrı dövlətlərin öz gəmilərinə və şirkətlərinə nəzarəti vasitəsilə həyata keçiriləcək. Buna görə də sazişin effektivliyi onun mümkün qədər çox ölkə tərəfindən ratifikasiya edilməsindən və praktiki icrasından asılı olacaq.

BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyası çərçivəsində qəbul edilən saziş 19 iyun 2023-cü ildə razılaşdırılıb. Onun qüvvəyə minməsi dünya okeanlarının milli sərhədlərdən kənarda yerləşən hissələrinin qorunması istiqamətində mühüm beynəlxalq hüquqi addım hesab olunur.

Lalə Mehralı