Beynəlxalq səhiyyə sistemi dilemma qarşısında: yardım azalıb

Dünyada səhiyyəyə göstərilən beynəlxalq maliyyə dəstəyinin azalması QİÇS, vərəm və malyariyanın qarşısının alınmasına yönəlmiş proqramlara müalicə xidmətlərindən daha ciddi təsir göstərib. Reuters-in məlumatına görə, donor ölkələrin səhiyyə yardımlarını əhəmiyyətli dərəcədə azaltması nəticəsində bir sıra ölkələr mövcud xəstələrin müalicəsini qorumaq üçün profilaktika proqramlarının miqyasını azaltmağa məcbur olublar. Global Fund-un QİÇS, vərəm və malyariya ilə mübarizə üzrə rəhbəri Piter Sands bunun gələcəkdə yeni yoluxmaların artması riskini yarada biləcəyini bildirib.

Müalicə qorunub, profilaktika zəifləyib

Sandsin sözlərinə görə, maliyyə çatışmazlığı şəraitində ölkələr ilk növbədə artıq xəstə olan insanların həyatını qorumağa yönəlmiş müalicə xidmətlərini davam etdirməyə çalışıblar. Bunun nəticəsində profilaktika və xəstəliklərin erkən aşkarlanması ilə bağlı bəzi proqramlar ikinci plana keçib. “Profilaktikadan geri çəkilsəniz, bu xəstəlikləri ictimai səhiyyə təhdidi kimi aradan qaldırmaq istiqamətində irəliləyiş də yavaşlayır”, - Sands Reuters-ə bildirib.

Global Fund-un 2026-cı il hesabatına görə, təşkilatın fəaliyyət göstərdiyi 100-dən çox ölkədə 2025-ci ildə maliyyə təzyiqləri xüsusilə profilaktika xidmətlərinə təsir edib. Məsələn, HİV-in qarşısının alınması üçün PrEP dərmanı alan insanların sayı 2024-cü ildəki 1,4 milyondan 2025-ci ildə 1,1 milyona düşüb.

Vərəm və malyariya proqramlarında da problemlər yaranıb

Maliyyələşmənin azalması vərəmə qarşı mübarizə proqramlarına da təsir göstərib. Global Fund-un hesabatında xəstələrin aktiv şəkildə axtarılması, diaqnostika və müalicə xidmətlərində fasilələrin yarandığı bildirilir.

Vərəmin erkən aşkarlanması xəstəliyin yayılmasının qarşısının alınmasında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də xəstələrin yalnız müalicə olunması deyil, onların vaxtında müəyyənləşdirilməsi də səhiyyə sisteminin əsas vəzifələrindən biridir. Malyariya ilə mübarizədə isə bəzi ölkələrdə vacib dərmanların ehtiyatlarının tükənməsi və xəstəliyin qarşısının alınmasına yönəlmiş kampaniyalarda gecikmələr qeydə alınıb. Bununla yanaşı, Global Fund 2025-ci ildə 196 milyon insektisidlə işlənmiş ağcaqanad torunun paylandığını açıqlayıb.

Yeni yoluxmaların qarşısının alınması əsas məsələdir

Mütəxəssislər üçün əsas narahatlıq profilaktik proqramların zəifləməsinin təsirinin dərhal görünməməsidir. Müalicə xidmətlərinin davam etdirilməsi qısa müddətdə xəstələrin həyatını qorumağa imkan verir, lakin profilaktikanın zəifləməsi gələcəkdə yeni yoluxmaların artmasına səbəb ola bilər.

Global Fund-un məlumatına görə, 2025-ci ildə onun dəstəklədiyi ölkələrdə 26,9 milyon insan HİV-ə qarşı antiretrovirus müalicə alıb, 7,4 milyon insan vərəmə görə müalicə olunub və 196 milyon insektisidlə işlənmiş ağcaqanad toru paylanıb. Təşkilat 2002-ci ildən etibarən tərəfdaşları ilə birlikdə 72 milyon insanın həyatının xilas edilməsinə kömək etdiyini bildirir.

Bununla belə, təşkilat vurğulayır ki, son illərdə əldə edilmiş nəticələr maliyyələşmədəki dəyişikliklər qarşısında həssas olaraq qalır. HİV, vərəm və malyariya ilə mübarizədə uzunmüddətli irəliləyişin qorunması üçün həm milli səhiyyə sistemlərinə yatırımların artırılması, həm də beynəlxalq dəstəyin davam etdirilməsi tələb olunur.

Texnologiyalar yeni imkanlar yaradır

Maliyyə çətinlikləri fonunda səhiyyə təşkilatları daha az vəsaitlə daha çox insanın əhatə olunmasına imkan verən texnologiyalara da diqqəti artırırlar. Global Fund bildirir ki, süni intellektlə işləyən rəqəmsal rentgen sistemləri artıq 20-dən çox ölkədə vərəmin aşkarlanmasına kömək edir. HİV-in profilaktikasında isə uzunmüddətli təsir göstərən yeni preparatların tətbiqi genişləndirilir.

Hazırkı vəziyyət beynəlxalq səhiyyə sistemləri üçün mühüm dilemma yaradır: məhdud vəsaitlərlə mövcud xəstələrin müalicəsini qorumaqla yanaşı, gələcək xəstəlik dalğalarının qarşısını almaq üçün profilaktikaya da kifayət qədər resurs ayırmaq lazımdır.