Kosmosda məlumat mərkəzləri qurulur: məqsəd nədir?

Orbitdə hesablama infrastrukturu yaratmaq yarışı sürətlənir. Şirkətlər kosmosda Günəş enerjisindən istifadə etməklə süni intellekt sistemlərinin artan enerji tələbatını qarşılamağa çalışırlar. Süni intellekt texnologiyalarının sürətli inkişafı məlumat mərkəzlərinə olan tələbatı artırır. Bu isə texnologiya şirkətlərini daha çox hesablama gücü, elektrik enerjisi və soyutma imkanları axtarmağa sövq edir. Yeni istiqamətlərdən biri məlumatların emalı üçün avadanlıqların Yer orbitinə yerləşdirilməsidir.

“Google” şirkəti “Project Suncatcher” layihəsi çərçivəsində süni intellekt hesablamaları üçün nəzərdə tutulan çiplərin kosmosda sınaqdan keçirilməsini planlaşdırıb. Layihənin məqsədi xüsusi hesablama çiplərinin kosmik şəraitdə işləmə imkanlarını, radiasiyanın təsirini və temperatur dəyişikliklərinə davamlılığını yoxlamaqdır.

Şirkət gələcəkdə orbitdə bir-biri ilə əlaqəli hesablama qurğuları yaratmaq imkanlarını da araşdırır. Bunun üçün peyklər arasında yüksək sürətli lazer rabitəsinin sınaqdan keçirilməsi nəzərdə tutulur. Belə sistemlər reallaşarsa, məlumatların bir hissəsi Yerə göndərilmədən birbaşa kosmosda emal oluna bilər.

Kosmosda məlumat mərkəzlərinin üstünlükləri nələrdir?

Bu ideyanın əsas üstünlüklərindən biri Günəş enerjisindən istifadə imkanlarıdır. Yer orbitindəki uyğun mövqelərdə yerləşən peyklər uzun müddət Günəş işığından enerji əldə edə bilər. Bu, elektrik enerjisinə böyük ehtiyac duyan süni intellekt sistemləri üçün alternativ həll yolu yarada bilər.

Digər üstünlük məlumatların peyklər üzərində emal edilməsidir. Məsələn, Yer səthini müşahidə edən peyklərdən alınan görüntülərin ilkin təhlili orbitdə aparıla bilər. Nəticədə yalnız zəruri məlumatlar Yerə göndərilər, rabitə kanallarına düşən yük azalar. Bu yanaşma kənd təsərrüfatı, mədən sənayesi, logistika və ətraf mühitin monitorinqi kimi sahələrdə faydalı ola bilər.

Hindistanın “TakeMe2Space” startapı da orbitdə məlumatların emalı texnologiyasını inkişaf etdirir. Şirkət süni intellekt hesablamaları aparmaq üçün nəzərdə tutulan peyk layihəsi üzərində işləyir. Məqsəd böyük həcmdə xam məlumatların Yerə ötürülməsi əvəzinə onların peyk üzərində təhlil edilməsidir.

Texnologiyanın qarşısında ciddi maneələr var

Kosmosda məlumat mərkəzləri yaratmaq ideyası perspektivli olsa da, onun geniş miqyasda tətbiqi hələ bir sıra çətinliklərlə üzləşir. Ən mühüm problemlərdən biri istiliyin idarə olunmasıdır. Yer üzündə məlumat mərkəzlərində avadanlıqların soyudulması üçün hava və maye sistemlərindən istifadə edilir. Kosmosun vakuum şəraitində isə istiliyin uzaqlaşdırılması üçün xüsusi radiatorlar və digər texniki həllər tələb olunur.

Bundan başqa, elektron avadanlıqlar kosmik radiasiyadan qorunmalıdır. Çiplərin sıradan çıxması, peyklərin orbitdə təmiri və istismar müddəti də mühüm məsələlərdir. Avadanlıqların orbitə çatdırılması və onların enerji sistemlərinin yaradılması böyük maliyyə vəsaiti tələb edir.

Məlumatların ötürülməsi də əlavə problem yarada bilər. Peyklər arasında yüksək sürətli rabitənin qurulması üçün mürəkkəb optik sistemlər lazımdır. Yerüstü məlumat mərkəzləri ilə müqayisədə orbitdəki qurğuların saxlanması və yenilənməsi daha çətin ola bilər.

Kosmik sənayeyə investisiyalar artır

Bu sahəyə maraq ümumilikdə kosmik sənayeyə yatırılan investisiyaların artması ilə müşayiət olunur. “Seraphim” investisiya şirkətinin hesabatında 2026-cı ilin üçüncü rübündə kosmik startapların ümumilikdə 20,8 milyard dollar maliyyə cəlb etdiyi bildirilir. “Blue Origin” şirkətinin 10 milyard dollarlıq maliyyələşməsi nəzərə alınmadıqda belə, investisiyaların həcmi 10,8 milyard dollarla rekord səviyyəyə çatıb.

Bu vəsaitlərin böyük hissəsi buraxılış sistemlərinə, kosmosa çıxış imkanlarına və digər infrastruktura yönəldilib. Rəqəmlər bütün investisiyaların məhz orbitdə məlumat mərkəzlərinə ayrıldığı anlamına gəlmir, lakin kosmik texnologiyalara marağın artdığını göstərir.

Mütəxəssislərin qarşısında duran əsas vəzifə bu sistemlərin texniki cəhətdən etibarlı və iqtisadi baxımdan səmərəli olub-olmadığını müəyyənləşdirməkdir. Kosmosda məlumat mərkəzlərinin geniş istifadəsi hələ gələcək perspektiv hesab edilsə də, ilkin sınaqlar süni intellekt infrastrukturu ilə kosmik sənayenin getdikcə daha sıx əlaqələndiyini göstərir.

Lalə Mehralı