Yer kürəsinin həyati göstəriciləri narahatlıq doğurur - HESABAT

Yer kürəsində istilik rekordları və güclü fırtınalar artmaqdadır. Bununla belə, alimlər problemin həlli üçün hələ də ümid olduğunu bildirirlər. Bu yay və payızın əvvəlindən bəri demək olar ki, hər həftə rekord istilər və ya tarixi gücə malik fırtınalar haqqında xəbərlər yayılıb. İyul ayı ABŞ-ın materik hissəsində indiyədək qeydə alınmış ən isti ay olub. Kaliforniyada isə son dörd gün ərzində temperatur 100 dərəcə Farenheyt həddini keçib. Bu, qeydlər aparılmağa başlanandan bəri ən uzun belə dövr hesab olunur.

Sakit okeanda El-Ninyo hadisəsi ilə əlaqəli şərait fonunda son beş qasırğa gücünə və davametmə müddətinə görə yeni rekordlar müəyyən edib. Çərşənbə günü BioScience jurnalında dərc olunan yeddinci illik “İqlimin vəziyyəti” hesabatı 2026-cı ildə müşahidə olunanları elmi məlumatlarla təsdiqləyir: təhlükəli və proqnozlaşdırılması çətin iqlim şəraiti artıq reallığa çevrilib.

Tədqiqatda iqlim dəyişikliyinin 16 əsas göstəricisi, o cümlədən atmosferdə karbonun miqdarı, okeanların temperaturundakı dəyişikliklər və yanğınlarda məhv olan torpaq sahələri qiymətləndirilib. Oreqon Dövlət Universitetinin ekologiya professoru və araşdırmanın əsas müəllifi Uilyam J. Ripple bildirib ki, hazırda 30 yaşı olan insanlar öz ömürləri ərzində iqlim sistemində böyük və geri dönüşü çətin dəyişikliklərin şahidi ola bilərlər.

Bununla belə, problemin həlli üçün müəyyən ümidlər mövcuddur. Hesabatda geniş miqyasda tətbiq edildiyi təqdirdə iqlim dəyişikliyinin gedişatını dəyişə biləcək vasitələr də göstərilir. Aşağı karbon emissiyalı enerji texnologiyalarının inkişafı isə dünyanın yeni bir “Elektrik dövrünə” daxil ola biləcəyini göstərir.

İstixana qazları rekord həddə çatır

Hesabata əsasən, 2026-cı ildə ən çox təsir göstərən üç istixana qazının — karbon qazının, metanın və azot oksidinin — atmosferdəki səviyyəsi rekord həddə çatıb. Karbon qazının artmasının əsas səbəblərindən biri fosil yanacaqların yandırılmasıdır. Dünya əhalisi artdıqca neftə, təbii qaza və kömürə olan tələbat da yüksəlir.

Tədqiqatın nəticələrinə görə, 2025-ci ildə fosil yanacaqların ümumi istehlakı 0,9 faiz artıb. Enerji ilə əlaqəli karbon qazı emissiyaları isə ilk dəfə 41 milyard tonu ötüb. Əhalinin artması qidaya olan tələbatı da artırır. Adambaşına düşən ət istehsalı rekord səviyyədədir. Böyük miqdarda metan yaradan mal-qara və digər heyvanların sayının həftədə təxminən 700 min baş artdığı təxmin edilir.

Meşələr də yanğınlar nəticəsində məhv olmaqda davam edir. 2025-ci ildə yanğınlar 10,8 milyon hektar ərazini məhv edib. Bu, indiyədək qeydə alınmış ən yüksək göstəricilərdən biridir.

Okeanlar istiləşir, buzlaqlar əriyir

Hesabat müəllifləri Yer kürəsində enerji balansının getdikcə pozulduğunu bildirirlər. Planet atmosferə daha çox enerji ötürür, eyni zamanda enerjini yenidən udmaq qabiliyyəti zəifləyir. Nəticədə okeanlar əvvəlkindən daha çox istilik udur. Buzlaqların qalınlığı və qütb bölgələrindəki buz kütləsi rekord dərəcədə azalır. Buzların əriməsi dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinə, okeanların isə daha da istiləşməsinə səbəb olur.

Bu amillər iqlim sistemində bir-birini gücləndirən proseslər yaradır. Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, müəyyən kritik hədlər keçildikdən sonra bəzi dəyişiklikləri geri qaytarmaq mümkün olmaya bilər. Ripple xüsusilə Qrenlandiya və Antarktida buz örtüklərinin vəziyyətindən, Amazon meşələrindən və Atlantik okeanındakı su dövranının zəifləməsi ehtimalından narahat olduğunu bildirib.

Britaniya Kolumbiyası Universitetinin İqlim Gələcəyi Laboratoriyasının direktoru Meq Mills-Novoa da buz kütləsinin azalmasının ciddi narahatlıq doğurduğunu vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, bu göstəricilər təkcə iqlim dəyişikliyini deyil, həm də geri dönməyən dəyişikliklərin baş verə biləcəyini göstərir.

Bərpa olunan enerji ümid yaradır

Hesabatda müsbət dəyişikliklər də qeyd olunur. 2025-ci ildə bərpa olunan enerji ilk dəfə bir əsrdən artıq müddətdə qlobal enerji mənbəyi kimi kömürü geridə qoyub. Bərpa olunan enerji texnologiyalarının qiyməti də azalmağa davam edir. Elektrik avtomobillərinin yeni avtomobil satışlarındakı payı artıb və yeni rekordlar qeydə alınıb. 2025-ci ildə dünya üzrə elektrik enerjisinin təxminən 43 faizi aşağı karbon emissiyalı mənbələrdən əldə olunub.

Alimlər bu dəyişiklikləri “Elektrik dövrü”nə keçid kimi xarakterizə edirlər. Fosil yanacaqlardan istifadə hələ də artsa da, bu yanacaqlara olan tələbatla bərpa olunan enerji arasındakı fərq tədricən azalır. Mills-Novoa həll yollarından biri kimi Kaliforniyada suvarma kanallarının üzərində quraşdırılan günəş panellərini göstərib. Bu panellər həm suyun buxarlanmasını azaldır, həm də elektrik enerjisi istehsal edir.

Hesabatda digər həll yolları da təklif olunur.

Məsələn:

- Yeni manqrov meşələrinin salınması sahil ərazilərini güclü dalğalardan qoruya və karbonu udmağa kömək edə bilər.

- Paylanmış günəş enerjisi sistemləri fırtınalar zamanı elektrik təminatının davamlılığını artıra bilər.

- Təmiz enerji mənbələrindən istifadə karbon emissiyalarını yaradan yanacaqlardan asılılığı azalda bilər.

Ripplenin sözlərinə görə, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə aparmaq üçün kifayət qədər vasitələrimiz var, lakin onlardan lazım olan sürətlə istifadə etmirik.

Lalə Mehralı