Uşaqları qlobal psixotron terrordan necə qorumalı? - KÜNCDƏN BAXIŞ

Elçin Bayramlı

Son vaxtlara qədər uşağın dünyaya çıxışının əsas yolu ailə, məktəb, kitablar və həmyaşıdları ilə ünsiyyət idi. Bu gün bu rolu getdikcə smartfon ekranı daha çox yerinə yetirir. Məhz onun vasitəsilə uşaqlar ətrafdakı dünya haqqında məlumat əldə edir, ünsiyyət qurur və məlumat əldə edirlər. Lakin rəqəmsal mühit nəinki yeni imkanlar açır, həm də yetkinlik yaşına çatmayanların özlərini qoruya bilmədikləri çoxsaylı təhdidləri gizlədir. Buna görə də, uşaqların sosial mediaya çıxışının tənzimlənməsi məsələsi bir çox ölkələrdə tədricən prioritetə ​​çevrilir və Azərbaycan da istisna deyil.

Milli Məclis yetkinlik yaşına çatmayanlar tərəfindən onlayn platformalardan istifadənin tənzimlənməsi üçün yeni mexanizmlər tətbiq edən qanun layihəsini qəbul edib. Xüsusilə, sənəddə qeydiyyat zamanı məcburi yaş təsdiqlənməsi tətbiq olunur: 16 yaşdan kiçik uşaqlara hesab yaratmaq qadağan ediləcək və 16-18 yaşlı yeniyetmələr yalnız valideynlərinin razılığı ilə sosial mediadan istifadə edə biləcəklər. Bu dəyişiklik geniş ictimai maraq doğurub və rəqəmsal məkanda gənc vətəndaşların müdafiəsini gücləndirmək üçün qlobal trenddir.

Bəs bu cür tədbirlərin nə dərəcədə haqlı olduğunu, yetkinlik yaşına çatmayanları internetin mənfi təsirindən qoruya bilib-bilmədiyini və valideynlərin uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyində hansı rol oynadığını necə müəyyən edə bilərik?

Əvvəla, artıq hər kəsə aydındır ki, rəqəmsal mühitin uşaqlara mənfi təsiri çoxdan məlumdur və cəmiyyət üçün ciddi təhlükə yaradır. Virtual məkanda baş verənlərə nəzarət məsələsi illərdir müzakirə olunur. Uşaqların nəzarətsiz onlayn fəaliyyətinin nəticələri getdikcə daha təhlükəli hala gəlir və gələcək nəsillər üçün ciddi risklər yaradır.

Yetkinlik yaşına çatmayanlar internetdə narkotik, zorakılıq, qumar, fırıldaqçılıq, şantaj və digər təhlükəli fəaliyyətlərin təbliğatı ilə qarşılaşırlar. Bu resursların əksəriyyəti ölkə xaricində yerləşir və bu da onların yaradıcılarını məsuliyyətə cəlb etməyi olduqca çətinləşdirir.

Dövlətimiz uzun müddətdir ki, gündəlik həyatda yetkinlik yaşına çatmayanları qorumaq üçün müxtəlif mexanizmlər tətbiq edir. Məsələn, qanunvericilik uşaqlara sağlamlıq və təhlükəsizlik üçün zərərli ola biləcək spirtli içki və tütün məhsullarının və digər malların satışını məhdudlaşdırır. Lakin rəqəmsal mühitdə vəziyyət daha mürəkkəbdir.

Virtual məkan heç bir dövlətin tam nəzarəti altında olmayan qlobal bir sistemdir. Buna görə də, burada uşaqların təhlükəsizliyini yalnız qanunvericilik tədbirləri ilə təmin etmək mümkün deyil. Ailə rəqəmsal təhlükəsizlikdə əsas rol oynayır. Valideynlər uşaqlarının daxil olduğu məzmunu və internetdə nə qədər vaxt keçirdiyini izləməlidirlər.

Yəni, bu istiqamətdə dövlət öz işini görür. Məktəblər mobil telefonların istifadəsini məhdudlaşdırır və uşaqların onlayn fəaliyyətini izləmək üçün müntəzəm tövsiyələr var. Lakin böyüklər uşaqlarına internetə daimi çıxışı olan smartfon alsalar, onları tam qorumaq artıq mümkün deyil.

İllərdir sosioloqlar, psixoloqlar, jurnalistlər və dövlət məmurları valideynləri uşaqlarının rəqəmsal təhsilinə daha çox diqqət yetirməyə çağırırlar. Lakin bu tövsiyələr ciddi qəbul edilməyib. Buna görə də dövlət indi tövsiyələrdən qanunvericilik məhdudiyyətlərinə keçmək məcburiyyətindədir.

Oxşar tədbirlər bir çox ölkələrdə tədricən tətbiq olunur. Dünyada uşaqların nəzarətsiz rəqəmsal məkanda tək qalmasının qəbuledilməz olduğu barədə getdikcə daha çox anlayış var. Bir çox ölkələr artıq oxşar tənzimləmə mexanizmlərini tətbiq ediblər və onların tətbiqi genişlənməyə davam edir.

Uşaqların qorunması sadəcə onlayn platformaların qadağan edilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır.

Ümumiyyətlə yetkinlik yaşına çatmayanlar tərəfindən smartfon istifadəsinin daha sərt tənzimlənməsi vacibdir. Hesab edirəm ki, 16 yaşına qədər smartfon istifadəsi qanuni olaraq məhdudlaşdırılmalıdır. İnternetə çıxışı olmayan adi mobil telefon uşağın valideynləri ilə əlaqə saxlaması üçün kifayətdir. Lazım gələrsə, onlar internetdən yalnız yetkin ailə üzvlərinin və ya müəllimlərin nəzarəti altında - məsələn, ev və ya məktəb kompüteri vasitəsilə - yalnız təhsil məqsədləri üçün və ya həqiqətən faydalı məlumat əldə etmək üçün istifadə edə bilərlər.

Əsas vəzifə uşaqlara virtual dünyadan kənarda yaşamağı öyrətməkdir. Onlar daha çox vaxtlarını açıq havada keçirməli, idmanla məşğul olmalı, həmyaşıdları ilə ünsiyyətdə olmalı, kitab oxumalı və real həyatda inkişaf etməlidirlər. Yalnız hərtərəfli yanaşma sağlam və savadlı nəsil yetişdirməyə imkan verəcək.