Tarixin qan yaddaşı - ŞƏRH

Tarix yalnız keçmişin xatirəsi deyil, həm də millətin yaddaşı, kimliyi və gələcək istiqamətidir. Azərbaycan xalqının yaddaşında silinməz iz buraxmış faciələrdən biri də 1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş vermiş kütləvi qırğınlardır. Bu hadisələr Azərbaycan tarixində “31 Mart soyqırımı” kimi qeyd olunur və hər il ehtiramla yad edilir. Bu faciə yalnız fiziki məhvetmə aktı deyil, həm də milli varlığın, mədəniyyətin və tarixi irsin sistemli şəkildə məhv edilməsinə yönəlmiş siyasətin təzahürü idi.

XX əsrin əvvəlləri Qafqaz regionu üçün olduqca mürəkkəb və ziddiyyətli dövr idi. Birinci Dünya müharibəsi, Rusiya imperiyasının süqutu və regionda hakimiyyət uğrunda gedən mübarizə müxtəlif xalqlar arasında gərginliyi daha da artırmışdı. 1917-ci il Fevral və Oktyabr inqilablarından sonra yaranmış siyasi boşluq Cənubi Qafqazda silahlı qrupların və ideoloji cərəyanların qarşıdurmasına səbəb oldu.Bu dövrdə Bakı strateji və iqtisadi baxımdan mühüm şəhər idi. Neft ehtiyatları uğrunda mübarizə aparan qüvvələr – bolşeviklər, daşnak silahlı dəstələri və digər siyasi qruplar – şəhərdə hakimiyyəti ələ keçirmək üçün müxtəlif vasitələrə əl atırdılar. Təəssüf ki, bu mübarizə ən çox dinc azərbaycanlı əhalinin taleyinə ağır zərbə vurdu.1918-ci ilin mart ayının son günlərində Bakıda baş verən hadisələr qısa müddətdə geniş miqyaslı qırğınlara çevrildi. Bolşevik-daşnak qüvvələrinin koordinasiyalı hücumları nəticəsində minlərlə azərbaycanlı mülki şəxs qətlə yetirildi. Bu qırğınlar yalnız Bakı ilə məhdudlaşmadı; Şamaxı, Quba, Lənkəran, Salyan və digər bölgələrdə də oxşar faciələr yaşandı.Şamaxıda yüzlərlə kənd yerlə-yeksan edildi, tarixi məscidlər və mədəni abidələr dağıdıldı. Qubada isə kütləvi məzarlıqlar sonradan bu faciənin miqyasını sübut edən ən dəhşətli dəlillərdən birinə çevrildi. Tarixi mənbələr göstərir ki, bu hadisələr əvvəlcədən planlaşdırılmış və məqsədli şəkildə həyata keçirilmişdi.

Bu hadisələr yalnız demoqrafik deyil, həm də mədəni və mənəvi baxımdan ağır nəticələrə səbəb oldu. Bir çox ailələr parçalandı, nəsillər arasında bağlar qırıldı və xalqın kollektiv yaddaşında dərin travma yarandı.Faciənin baş verdiyi dövrdə beynəlxalq ictimaiyyət bu hadisələrə lazımi səviyyədə reaksiya vermədi. Regiondakı siyasi qarışıqlıq və böyük dövlətlərin öz maraqlarını ön planda tutması nəticəsində bu qırğınlar uzun müddət lazımi hüquqi və siyasi qiymətini almadı.

Yalnız Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra bu hadisələrə dövlət səviyyəsində hüquqi-siyasi qiymət verildi. 1998-ci ildə 31 martın “Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü” elan edilməsi bu istiqamətdə atılmış mühüm addımlardan biri oldu.

31 Mart soyqırımı Azərbaycan xalqının milli yaddaşında xüsusi yer tutur. Bu faciə yalnız keçmişin acı xatirəsi deyil, həm də milli birliyin və həmrəyliyin formalaşmasında mühüm rol oynayan hadisədir. Tarixi yaddaşın qorunması, bu hadisələrin gələcək nəsillərə çatdırılması və obyektiv şəkildə araşdırılması milli kimliyin möhkəmlənməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Bu gün Azərbaycanda soyqırım qurbanlarının xatirəsinə ucaldılmış abidələr, aparılan elmi tədqiqatlar və nəşr olunan əsərlər bu faciənin unudulmamasına xidmət edir. Xüsusilə Quba kütləvi məzarlığının aşkarlanması tarixi faktların sübutu baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.Son illərdə aparılan arxeoloji qazıntılar, arxiv sənədlərinin araşdırılması və beynəlxalq elmi əməkdaşlıq nəticəsində 1918-ci il hadisələri daha dərindən öyrənilmişdir. Tarixçilər bu hadisələrin təsadüfi deyil, sistemli və planlı şəkildə həyata keçirilmiş etnik təmizləmə siyasətinin tərkib hissəsi olduğunu qeyd edirlər.Bu sahədə aparılan tədqiqatlar yalnız milli deyil, həm də beynəlxalq səviyyədə tarixi ədalətin bərpasına xidmət edir. Soyqırım faktlarının dünya ictimaiyyətinə çatdırılması bu istiqamətdə mühüm vəzifələrdən biridir. Rəqəmlər və statistik göstəricilər bu faciənin miqyasını ifadə etsə də, onun insani tərəfi daha dərin və ağrılıdır. Qətlə yetirilən insanlar arasında qadınlar, uşaqlar və qocalar üstünlük təşkil edirdi. Bu, yalnız bir xalqın deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin faciəsi idi. Hər bir itirilmiş həyat bir ailənin faciəsi, bir insanın yarımçıq qalmış arzuları demək idi. Bu hadisələr insanlığın ən qaranlıq tərəflərini üzə çıxarır və bizə sülhün, tolerantlığın və qarşılıqlı hörmətin nə qədər vacib olduğunu xatırladır.

31 Mart soyqırımı Azərbaycan tarixinin ən faciəli səhifələrindən biridir. Bu hadisələr yalnız keçmişin xatirəsi kimi deyil, həm də gələcək üçün dərs kimi qiymətləndirilməlidir. Tarixi həqiqətlərin qorunması, ədalətin bərpası və bu cür faciələrin təkrarlanmaması üçün beynəlxalq səviyyədə səylərin artırılması vacibdir.

Azərbaycan xalqı bu faciəni unutmur və unutmayacaq. Çünki yaddaş – millətin varlığıdır. Tarix isə yalnız yazılan deyil, həm də yaşanan və qorunan həqiqətdir.

Vəli Sərxanlı

YAP Culfa rayon təşkilatının fəalı