Şərqin ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi parlament respublikası

1918-ci il mayın 28-də yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti təkcə Azərbaycan xalqının deyil, bütövlükdə Şərq və müsəlman dünyasının ictimai-siyasi tarixində mühüm dönüş nöqtəsi olmuşdur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Şərqdə ilk dəfə olaraq demokratik idarəetmə prinsipinə əsaslanan, hüquqi və dünyəvi dövlət modeli formalaşdırmış parlament respublikası idi. Bu dövlətin yaranması xalqın milli azadlıq ideyalarının, müstəqillik arzularının və müasir dövlətçilik təfəkkürünün təzahürü kimi qiymətləndirilir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri hakimiyyət bölgüsü prinsipinə əsaslanması idi. Dövlət idarəçiliyində qanunverici, icraedici və məhkəmə hakimiyyətlərinin fəaliyyətinə xüsusi önəm verilirdi. Parlamentli idarəetmə sistemi tətbiq olunmuş, müxtəlif siyasi partiyalar və milli azlıqlar parlamentdə təmsil edilmişdir. Bu isə dövrün siyasi reallıqları baxımından olduqca mütərəqqi addım hesab olunurdu. Cümhuriyyət həmçinin vətəndaş hüquq və azadlıqlarının təmin olunmasını dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyən etmişdi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dünyəvi dövlət prinsiplərinə əsaslanaraq dinin dövlətdən ayrı olduğunu qəbul etmiş, bütün vətəndaşların dini və milli mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bərabər hüquqlara malik olduğunu bəyan etmişdir. Qadınlara seçki hüququnun verilməsi isə dövlətin demokratik mahiyyətini göstərən ən mühüm tarixi addımlardan biri olmuşdur. Bu hüquq bir sıra Avropa ölkələrindən daha əvvəl Azərbaycanda tətbiq edilmişdir ki, bu da Cümhuriyyətin nə qədər qabaqcıl siyasi düşüncəyə malik olduğunu sübut edir.
Lakin mürəkkəb beynəlxalq və regional siyasi şərait səbəbindən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti uzunömürlü olmamış, 1920-ci ildə süqut etmişdir. Buna baxmayaraq, onun formalaşdırdığı milli dövlətçilik ənənələri Azərbaycan xalqının yaddaşında yaşamış və sonrakı dövrlərdə müstəqillik ideyasının əsas dayaqlarından birinə çevrilmişdir.
Məhz bu dövlətçilik ənənələrinin qorunaraq inkişaf etdirilməsi Heydər Əliyevin fəaliyyəti ilə sıx bağlıdır. Heydər Əliyev Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ideoloji və siyasi irsini yüksək qiymətləndirərək müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşmasında həmin prinsiplərə xüsusi önəm vermişdir. Onun siyasi fəaliyyətində milli müstəqillik, hüquqi dövlət quruculuğu, dünyəvilik və demokratik idarəetmə prinsipləri əsas istiqamətlərdən biri olmuşdur.
1993-cü ildə xalqın tələbi ilə hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev ölkədə siyasi sabitliyin bərpasına nail olmuş, dövlət müstəqilliyini möhkəmləndirmiş və hüquqi dövlət quruculuğu prosesinə yeni mərhələ qazandırmışdır. 1995-ci ildə qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət prinsiplərini rəsmən təsbit etmişdir. Bu Konstitusiya öz mahiyyətinə görə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlətçilik ideyalarının müasir dövrdə davamı hesab olunur.
Heydər Əliyev milli dövlətçilik tarixinin öyrənilməsinə və təbliğinə də böyük əhəmiyyət vermişdir. Onun təşəbbüsü ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tarixi irsi daha geniş şəkildə araşdırılmış, 28 May — Müstəqillik Günü dövlət səviyyəsində qeyd edilmiş və Cümhuriyyət qurucularının xidmətlərinə yüksək qiymət verilmişdir. Ulu öndər vurğulayırdı ki, müasir müstəqil Azərbaycan dövləti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi və mənəvi varisidir.
Beləliklə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Şərqdə ilk demokratik parlament respublikası kimi tarixə düşmüş, onun əsasını qoyduğu demokratik və hüquqi dövlətçilik prinsipləri isə Heydər Əliyevin uzaqgörən siyasəti nəticəsində müasir Azərbaycan Respublikasında daha da inkişaf etdirilmişdir. Bu baxımdan, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə Heydər Əliyev siyasi irsi arasında tarixi və ideoloji bağlılıq mövcuddur və bu bağlılıq müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin əsas sütunlarından biri hesab edilir.

İftixar Həsənov
YAP Şərur rayon Təşkilatının fəal üzvü