Azərbaycan və Mərkəzi Asiya İttifaqı: Avrasiyanın yeni geosiyasi və iqtisadi güc mərkəzi

Qlobal geosiyasi arxitekturanın sürətlə yenidən formalaşdığı, köhnə təchizat zəncirlərinin qırıldığı və nəqliyyat-logistika dəhlizləri ilə yanaşı enerji təhlükəsizliyinin də ön plana çıxdığı müasir dövrdə Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiya arasında strateji inteqrasiya keyfiyyətcə yeni müstəviyə qədəm qoyur. Qırğızıstanın Çolpon-Ata şəhərində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin və Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının iştirakı ilə keçirilən Məşvərət Görüşündə imzalanan Bəyannamə, bu birliyin institusional və strateji yol xəritəsini müəyyən edən tarixi bir sənədə çevrildi. İndiyədək Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlıq daha çox ikitərəfli müqavilələr və qarşılıqlı münasibətlər üzərində qurulmuşdusa, bu yeni mərhələ mövcud əlaqələri vahid, çoxtərəfli və sistemli bir koordinasiya platformasına yüksəldir. Bu addım region ölkələrinin yalnız daxili deyil, həm də qlobal miqyasda vahid geosiyasi blok kimi çıxış etmək iradəsini aydın şəkildə nümayiş etdirir.
​ Bu tarixi sənəd ilk növbədə dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü, sərhədlərin toxunulmazlığı və daxili işlərə qarışmamaq prinsiplərinə sadiqliyini rəsmiləşdirir ki, bu da region ölkələrinin xarici təzyiqlərə və geosiyasi risklərə karşı vahid mövqedən çıxış etməsinə imkan yaradır. Müasir dünyada baş verən münaqişələr və güc nisbətinin dəyişməsi fonunda Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın belə bir siyasi həmrəylik nümayiş etdirməsi regionun təhlükəsizlik arxitekturasını daha da möhkəmləndirir. Bu diplomatik platforma həm də regiondankənar güclərin bölgədə maraqlar toqquşması yaratmaq cəhdlərinin qarşısını alan mühüm bir qalxan rolunu oynayır.
​ Sənədin ən mühüm praqmatik tərəflərindən biri nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin inkişafı, müasirləşdirilməsi və logistik imkanların tam birləşdirilməsidir. Çin və Mərkəzi Asiyadan başlayaraq Xəzər dənizi və Azərbaycan üzərindən Avropaya uzanan Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu, yəni Orta Dəhliz bu əməkdaşlığın bel sütununu təşkil edir. Yükdaşımaların həcminin kəskin artırılması, gömrük prosedurlarının tam rəqəmsallaşdırılaraq sadələşdirilməsi, vahid tarif siyasətinin tətbiqi və liman infrastrukturlarının potensialının maksimuma çatdırılması tərəflərin yaxın gələcək üçün qarşıya qoyduğu əsas strateji hədəflər sırasındadır. Bu layihələr yalnız tranzit gəlirlərini artırmaqla kifayətlənmir, həm də marşrut üzərində yerləşən ölkələrin sənaye və ticarət potensialını kəskin şəkildə stimullaşdırır.
​ Bununla yanaşı, Mərkəzi Asiya dövlətləri və Azərbaycan yalnız ənənəvi karbohidrogen resurslarının nəqli və satışı ilə kifayətlənmir, eyni zamanda Xəzər dənizinin dibi ilə Avropaya "Yaşıl Enerji" (külək və günəş elektrik enerjisi) ixracı layihələrini də birgə reallaşdırır. İmzalanan Bəyannamə enerji sahəsində koordinasiyalı fəaliyyəti daha da sürətləndirəcək, qlobal iqlim dəyişikliyi fonunda regionu bərpa olunan enerji bazarında vacib oyunçuya çevirəcəkdir. Bərpa olunan enerji mənbələrinin şəbəkəyə inteqrasiyası və texnoloji mübadilə region ölkələrinin iqtisadi dayanıqlığını artırmaqla yanaşı, onları gələcəyin ekoloji iqtisadiyyatının ön sıralarına çıxarır.
​ Sənəddə xalqlarımızı birləşdirən ortaq dil, din, tarix və sivilizasiya köklərinə xüsusi istinad edilməsi isə iqtisadi-siyasi maraqlarla yanaşı, mənəvi həmrəyliyin və Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsindəki inteqrasiyanın daha da dərinləşməsinə xidmət edir. Bu inteqrasiya həm də humanitar, təhsil, elmi araşdırmalar və mədəniyyət sahələrində birgə layihələrin icrasına geniş imkanlar açır. Xalqlar arasında qarşılıqlı vizasız gediş-gəliş, gənclər mübadiləsi və birgə mədəniyyət günlərinin təşkili bu strateji ittifaqın sosial və mənəvi bünövrəsini daha da sarsılmaz edir.
​ Nəticə etibarilə, Çolpon-Ata Bəyannaməsi sadəcə növbəti bir diplomatik görüşün yekun sənədi deyil; bu sənəd Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanı birləşdirən yeni Avrasiya güc mərkəzinin hüquqi, siyasi və iqtisadi anonsudur. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə qurduğu bu sarsılmaz strateji ittifaq ölkəmizin həm mühüm logistik qovşaq, həm də regional sabitlik və təhlükəsizlik generatoru kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirir. Bu addımlarla region dövlətləri qlobal platformada öz milli və regional maraqlarını daha qətiyyətlə qorumaq, iqtisadi müstəqilliklərini artırmaq və Avrasiya continentində vahid güc kimi çıxış etmək imkanı əldə edirlər.
Asiman Babayev
YAP Şahbuz rayon təşkilatının məsləhətçisi