Siyasi dialoqdan fəal əməkdaşlığa - ŞƏRH

Müasir beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlər arasındakı əməkdaşlığın səmərəliliyini coğrafi yaxınlıq və ənənəvi diplomatik əlaqələr artıq müəyyən etmir. Qloballaşma, rəqəmsal transformasiya, ticarət marşrutlarının yenidən formalaşması və iqtisadi təhlükəsizlik məsələləri müxtəlif regionlardakı ölkələr üçün yeni tərəfdaşlıq imkanları yaradır. Xarici siyasətin əsas vəzifələrindən biri siyasi dialoqu konkret iqtisadi nəticələrə, qarşılıqlı investisiyalara və xalqlar arasında davamlı əlaqələrə çevirməkdir. Prezident İlham Əliyevin 12 oktyabr 2026-cı ildə Kamboca Krallığının Baş naziri Hun Manetin rəsmi səfəri zamanı mətbuata verdiyi bəyanat bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Çıxışda ikitərəfli münasibətlərin vəziyyəti, beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlıq, ticarət, nəqliyyat, rəqəmsal transformasiya, təhsil, mina təhlükəsi və beynəlxalq hüquq prinsipləri əhatə olunub. Azərbaycan Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşir və logistika imkanlarını inkişaf etdirir. Bu mövqe Cənub-Şərqi Asiya ölkələri ilə əlaqələri genişləndirərək tərəfdaşlıq coğrafiyasını şaxələndirməyə şərait yaradır. Məqalənin əsas tezisi belədir: münasibətlərin gələcək uğuru bəyanatların sayı ilə deyil, onların layihələrə, biznes əlaqələrinə və təhsil proqramlarına çevrilməsi ilə ölçüləcək.Dövlət başçısı siyasi münasibətlərin yaxşı səviyyədə olduğunu, iqtisadi və kommersiya əlaqələrinin isə mövcud potensialdan geridə qaldığını bildirib. Bu boşluğu aradan qaldırmaq üçün ticarət və investisiya əməkdaşlığının praktik tərəflərini araşdıracaq birgə işçi qrupu yaradılacaq. Bu addım iqtisadi diplomatiyanın mahiyyətinə uyğundur: münasibətlər protokol görüşlərindən çıxıb qarşılıqlı maraqlara söykənir. Belə mexanizm prioritet sahələrin seçilməsinə, biznes nümayəndələrinin əlaqələndirilməsinə və razılaşmaların icrasına nəzarətə imkan verir. İşçi qrupunun yaradılması son nöqtə deyil, başlanğıcdır. Onun səmərəliliyi fəaliyyət planından, məsul şəxslərin müəyyənləşdirilməsindən və nəticələrin müddətli qiymətləndirilməsindən asılı olacaq. İki ölkənin iqtisadi profili fərqlidir. Azərbaycan enerji, logistika, sənaye və kənd təsərrüfatı ilə seçilir. Kamboca isə istehsal və ixrac yönümlü sahələri, turizm potensialı və regional ticarət əlaqələri ilə maraq doğurur. Bu fərqlər tamamlayıcı əməkdaşlığın əsasına çevrilə bilər. Kənd təsərrüfatı məhsulları, qida emalı, turizm xidmətləri və rəqəmsal həllər araşdırıla biləcək istiqamətlərdir. Lakin bunlar bəyanatda razılaşdırılmış layihələr deyil, gələcək təhlil və danışıqlar əsasında nəzərdən keçiriləcək potensial sahələrdir. Prezident coğrafi məsafəni müasir dünyada əməkdaşlığa mane olan aşılmaz amil saymayıb, mane olan məsələlər sırasında qarşılıqlı məlumat çatışmazlığını da qeyd edib. Rəqəmsal kommunikasiya, elektron ticarət, beynəlxalq ödəniş sistemləri və logistika xidmətləri biznes təmaslarını xeyli asanlaşdırıb. Buna baxmayaraq, daşınma xərcləri, çatdırılma müddətləri, gömrük prosedurları və bazar xüsusiyyətləri iqtisadi qərarlara təsir etməkdə davam edir. Bu çətinliyi azaltmaq üçün bazar məlumatlarını sistemləşdirmək faydalı olardı. Şirkətlər hansı məhsulların tələbat gördüyünü, idxal qaydalarını və potensial tərəfdaşları bilməlidirlər. Rəqəmsal biznes platformaları, ikitərəfli ticarət kataloqları və məlumat mübadiləsi mexanizmləri bu ehtiyacı ödəyə bilər. Ticarət palataları, ixracın təşviqi qurumları və sahibkar birlikləri arasında əlaqələr də bu prosesi gücləndirər. Elektron sənəd dövriyyəsi, rəqəmsal sertifikatlar və sadələşdirilmiş gömrük prosedurları təşkilati xərcləri azalda bilər, bunun üçün texniki uyğunluq, məlumat təhlükəsizliyi və hüquqi mexanizmlər təmin olunmalıdır. Azərbaycan Şərq–Qərb və digər beynəlxalq nəqliyyat istiqamətlərinin inkişafında iştirak edir, bəyanatda da onun bağlantıların təmin olunmasındakı rolu vurğulanıb. İki ölkə arasındakı məsafəni nəzərə alsaq, əsas məsələ birbaşa fiziki marşrut yaratmaq deyil, mövcud beynəlxalq logistika şəbəkələrindən səmərəli istifadə etməkdir. Kambocanın liman infrastrukturu və qonşu bazarlara çıxışı Azərbaycan şirkətləri üçün cəlbedici ola bilər. Azərbaycan isə tranzit potensialı ilə regionlararası ticarətdə körpü rolunu oynaya bilər. Bu imkanların real dəyəri məhsulun növündən, xərclərdən, çatdırılma müddətindən və bazar tələbatından asılıdır. Baş nazir Hun Manet mülki aviasiya qurumlarının görüşü və hava əlaqələri haqqında sazişin imzalanması imkanının müzakirə edildiyini bildirib. Belə saziş aviasiya əlaqələrinin hüquqi əsasını müəyyənləşdirir, lakin birbaşa uçuşların dərhal açılması demək deyil. Uçuşlar aviaşirkətlərin kommersiya maraqlarından, sərnişin tələbatından və marşrutun iqtisadi səmərəliliyindən asılıdır. Biznes və turizm əlaqələri artarsa, hava bağlantıları üçün əlavə əsaslar yaranacaq. Əks halda təşəbbüs formal razılaşma səviyyəsində qala bilər. Prezident rəqəmsal transformasiyanı prioritet istiqamətlərdən biri kimi göstərib, Kamboca tərəfinin ASAN xidmət modelinə marağı isə xüsusi qeyd olunub. ASAN dövlət xidmətlərinin rahat, şəffaf və vətəndaşyönümlü təşkilinin nümunəsidir. Bu modelə beynəlxalq maraq göstərir ki, idarəetmə innovasiyaları ölkələr arasında təcrübə mübadiləsi ilə yayıla bilər. Xidmət mərkəzlərinin idarə olunması, elektron müraciətlər, rəqəmsal sənədləşmə, xidmət keyfiyyətinin ölçülməsi və vətəndaş məmnuniyyətinin qiymətləndirilməsi mübadilə üçün münasib mövzulardır. Bir ölkədə uğurlu olan model digərində eyni nəticəni verməyə bilər, çünki hüquqi sistem, dövlət qurumlarının strukturu və əhalinin rəqəmsal savadı fərqlənir. Ona görə ASAN modelinin Kambocada tətbiqi gündəmə gələrsə, yerli şəraitə uyğunlaşdırma və pilot layihələr vacib olacaq. Azərbaycan üçün isə bu dialoq həm də digər ölkələrin uğurlu rəqəmsal həllərindən öyrənmək fürsətidir.Dövlət başçısı sovet dövründə yüzlərlə kambocalı tələbənin Azərbaycanda təhsil aldığını xatırladıb və bu ənənənin bərpasını, hər iki ölkənin tələbələri üçün qarşılıqlı imkanların yaradılmasını vacib sayıb. Bu, uzunmüddətli baxışın göstəricisidir: dövlətlərarası münasibətlərin dayanıqlığı iqtisadi maraqlarla yanaşı insanlar arasındakı əlaqələrdən də asılıdır. Xarici ölkədə təhsil alan gənc onun dilini, mədəniyyətini və peşəkar mühitini yaxından tanıyır, məzun olduqdan sonra isə elmi, iqtisadi və mədəni körpü rolunu oynaya bilir. Universitetlərarası əməkdaşlıq, tələbə və müəllim mübadiləsi, birgə elmi layihələr, rəqəmsal təhsil proqramları və qısamüddətli ixtisasartırma kursları perspektivli görünür. Kənd təsərrüfatı, informasiya texnologiyaları, dövlət idarəçiliyi, logistika, turizm və ətraf mühitin mühafizəsi qarşılıqlı maraq doğuran sahələrdir. Təqaüd proqramlarının davamlılığı, sosial adaptasiya, dil hazırlığı və diplomların tanınması da nəzərə alınmalıdır. Fikrimcə, təhsil əməkdaşlığın ən dayanıqlı istiqamətinə çevrilə bilər, çünki iqtisadi layihələr dövrlərə görə dəyişir, təhsil vasitəsilə yaranan peşəkar əlaqələr isə illər boyu davam edir. 12 oktyabr 2026-cı ildə üç sənəd imzalanıb. Kamboca tərəfinin rəsmi məlumatına görə bunlar ticarət və iqtisadi əməkdaşlıq haqqında çərçivə sazişi, ADA Universiteti ilə diplomatik təhsil və beynəlxalq münasibətlər sahəsində əməkdaşlıq memorandumu, habelə ikiqat vergitutmanın aradan qaldırılması və vergidən yayınmanın qarşısının alınması haqqında sazişdir. Çərçivə sazişi biznes əlaqələri üçün ümumi hüquqi və təşkilati zəmin yaradır, praktik nəticəsi isə işçi qrupunun prioritetlərindən və şirkətlərin marağından asılı olacaq. ADA Universiteti ilə Kambocanın Milli Diplomatiya və Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu arasındakı memorandum birgə seminarlara, təlimlərə və akademik təmaslara yol açır. Vergi sazişi eyni gəlirin iki ölkədə təkrar vergiyə cəlb olunması riskini azaldır və vergi məsələlərində əməkdaşlıq mexanizmi yaradır, onun real təsiri müddəaların tətbiqi qaydasından asılıdır. Bu sənədlər yekun nəticə deyil, əməkdaşlığın növbəti mərhələsinin hüquqi çərçivəsidir. İqtisadi və sosial fayda onların icrası ilə ortaya çıxacaq. Buna görə növbəti addımda hər sənəd üzrə məsul qurumlar, fəaliyyət istiqamətləri, gözlənilən nəticələr və qiymətləndirmə meyarları müəyyənləşdirilməlidir.Azərbaycan üçün Kamboca ilə əlaqələr Cənub-Şərqi Asiya istiqamətini genişləndirmək, yeni iqtisadi tərəfdaşlar tapmaq və beynəlxalq təcrübə qazanmaq imkanıdır. Kamboca üçün Azərbaycan Avropa ilə Asiya arasında körpü, dövlət idarəçiliyi təcrübəsi və yeni biznes fürsətləri deməkdir. Uğur üçün tərəflər üstünlükləri real iqtisadi hesablamalarla uzlaşdırmalı, sahibkarların ehtiyaclarını öyrənməli və hər təşəbbüsün iqtisadi məqsədəuyğunluğunu, maliyyə dayanıqlığını və uzunmüddətli faydasını ayrıca araşdırmalıdır. Diplomatiyanın gücü siyasi münasibətlərin mövcudluğu ilə deyil, onların insanların həyatına gətirdiyi müsbət dəyişikliklərlə ölçülür: ticarətin genişlənməsi, yeni iş yerləri, bilik mübadiləsi, təkmilləşən dövlət xidmətləri və humanitar problemlərin həlli bu dəyişikliklərin göstəriciləridir.

Fərid Mustafayev

YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı