AQEM platformasinda azərbaycanin sülh, təhlükəsizlik və əməkdaşliq gündəliyi - FOTO

Prezident İlham Əliyevin 7-ci Zirvə Görüşündəki çıxışı: beynəlxalq hüquqa hörmət, regional sabitlik və Avrasiya məkanında yeni əməkdaşlıq imkanları

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi mürəkkəb geosiyasi proseslər, regional münaqişələr, təhlükəsizlik təhdidləri və iqtisadi rəqabətlə səciyyələnir. Belə bir şəraitdə dövlətlər arasında siyasi dialoqun qorunması, qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi və beynəlxalq hüququn prinsiplərinə hörmət edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə — AQEM bu baxımdan Asiya dövlətlərini bir araya gətirən, dialoq və əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirən mühüm çoxtərəfli platformalardan biridir. 2026-cı il oktyabrın 15-də Bakıda keçirilən AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşü Azərbaycanın beynəlxalq diplomatiyada iştirakının, regional əməkdaşlığa verdiyi əhəmiyyətin və çoxtərəfli münasibətlərin inkişafına yönəlmiş təşəbbüslərinin müzakirəsi baxımından diqqət çəkdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin zirvə toplantısındakı çıxışı ölkəmizin xarici siyasətinin əsas istiqamətlərini, beynəlxalq hüquqa münasibətini, münaqişələrin həlli ilə bağlı tarixi təcrübəsini və Avrasiya məkanında əməkdaşlığın genişləndirilməsi perspektivlərini əhatə etdi. Dövlət başçısının çıxışında bir neçə əsas məsələ ön plana çıxdı: dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörmət, beynəlxalq təşkilatların qərarlarının icrası, münaqişələrin qarşısının alınması, sülhün qorunması, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və regional bağlantıların gücləndirilməsi. Prezident İlham Əliyev çıxışında Azərbaycanın müstəqil xarici siyasətinin bərabərhüquqluluq, dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq, suverenliyə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsiplərinə əsaslandığını vurğuladı. Bu prinsiplər beynəlxalq münasibətlər sisteminin hüquqi təməlləri ilə birbaşa bağlıdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsi dövlətlərin suveren bərabərliyini, beynəlxalq mübahisələrin sülh yolu ilə həllini və güc tətbiqindən çəkinmə öhdəliyini beynəlxalq sistemin əsas qaydaları kimi müəyyən edir. Azərbaycan üçün bu prinsiplərin əhəmiyyəti ölkəmizin müstəqillik dövründə üzləşdiyi tarixi hadisələrlə də bağlıdır. Dövlətlərin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin və ərazi bütövlüyünün qorunması, münaqişələrin hüquqi əsaslarla həlli və dövlətlərarası münasibətlərdə bərabər yanaşmanın təmin edilməsi ölkəmizin xarici siyasətində mühüm yer tutur. Beynəlxalq hüququn səmərəliliyi yalnız onun müddəalarının mövcudluğu ilə deyil, həmin müddəaların həyata keçirilməsi ilə ölçülür. Əgər beynəlxalq qərarlar qəbul edilir, lakin onların icrası üçün təsirli mexanizmlər işlədilmir, bu zaman hüquqi prinsiplərlə siyasi reallıq arasında uçurum yaranır.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında beynəlxalq münasibətlərdə ikili standartlar və seçici yanaşmalar məsələsinə diqqət yetirməsi Azərbaycanın bu problemə dair mövqeyini ifadə edirdi. Dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsiplərinin bütün ölkələrə münasibətdə ardıcıl tətbiqi beynəlxalq institutlara etimadın qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın müstəqillik dövründə üzləşdiyi Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi geniş yer tutdu. Dövlət başçısı Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin uzun müddət işğal altında qalmasını, yüz minlərlə insanın doğma yurdlarından didərgin düşməsini və münaqişənin həlli üçün yaradılmış beynəlxalq mexanizmlərin nəticəsiz fəaliyyətini xatırlatdıAzərbaycanın tarixi təcrübəsi göstərir ki, münaqişələrin həlli ilə bağlı beynəlxalq qərarların qəbul olunması mühüm olsa da, onların icrasının təmin edilməsi daha böyük əhəmiyyət daşıyır. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamədə Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən qoşunların çıxarılması ilə bağlı tələblər əks olunmuşdu. Lakin həmin qətnamələrin uzun müddət icra edilməməsi beynəlxalq hüquq normalarının praktiki həyata keçirilməsi ilə bağlı ciddi problemləri ortaya çıxardı. ATƏT-in Minsk qrupu da münaqişənin həlli üçün uzun illər fəaliyyət göstərsə də, işğalın aradan qaldırılmasına nail ola bilmədi. Nəticədə yüz minlərlə insan uzun müddət doğma yurdlarına qayıtmaq imkanından məhrum oldu, işğal olunmuş ərazilərdə yaşayış məntəqələri və mədəni irs nümunələri ciddi dağıntılara məruz qaldı. Bu tarixi təcrübə beynəlxalq təşkilatların preventiv imkanlarının, qərarların icra mexanizmlərinin və münaqişələrin erkən mərhələdə həlli üçün siyasi iradənin əhəmiyyətini göstərir. Beynəlxalq institutlar yalnız münaqişələr baş verdikdən sonra müzakirələr aparan qurumlar kimi deyil, onların qarşısını almağa və qəbul edilmiş qərarların icrasını təmin etməyə çalışan təsirli mexanizmlər kimi fəaliyyət göstərməlidirlər. Azərbaycanın 2020-ci ildə Vətən müharibəsi nəticəsində ərazilərinin böyük hissəsini işğaldan azad etməsi və 2023-cü ilin sentyabrında suverenliyini bütün ərazisində bərpa etməsi regionun siyasi reallıqlarını dəyişdirdi. Bu hadisələr Azərbaycanın münaqişənin həlli ilə bağlı tarixi təcrübəsini beynəlxalq müstəvidə müzakirə mövzusuna çevirdi. Prezident İlham Əliyevin AQEM platformasında bu məsələlərə toxunması yalnız keçmiş hadisələrin xatırladılması deyil, eyni zamanda gələcək münaqişələrin qarşısının alınması üçün beynəlxalq sistemin məsuliyyətinin artırılması ilə bağlı çağırış kimi də nəzərdən keçirilə bilər. 2020-ci ilin 27 sentyabrında başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Qırx dörd gün davam edən hərbi əməliyyatlar nəticəsində Azərbaycan Ordusu ərazilərinin böyük hissəsini işğaldan azad etdi. 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanat hərbi əməliyyatların dayandırılması və regionda yeni mərhələnin başlanması üçün əsas yaratdı. Bununla belə, həmin mərhələdə Azərbaycanın suverenliyinin bütün ərazidə tam bərpası məsələsi hələ həll olunmamışdı. Sonrakı illərdə baş verən hadisələr və təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar regionda davamlı siyasi həllin zəruriliyini gündəmdə saxlayırdı. 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycan Qarabağ bölgəsində lokal xarakterli antiterror tədbirləri həyata keçirdi. Nəticədə Azərbaycanın suverenliyi bütün ərazisində bərpa edildi və separatçı qurumun fəaliyyəti sona çatdı. Dövlət başçısı AQEM Zirvə Görüşündə bu hadisələri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və konstitusiya quruluşunun bərpası kontekstində təqdim etdi. Azərbaycanın mövqeyinə görə, suverenliyin bərpası dövlət quruculuğu və milli təhlükəsizlik baxımından fundamental əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, münaqişədən sonrakı dövrdə regionda sabitliyin təmin edilməsi, insanların təhlükəsizliyinin qorunması və sülhün möhkəmləndirilməsi də mühüm vəzifələr olaraq qalır. İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə bərpa və yenidənqurma işlərinin aparılması, məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı, infrastrukturun qurulması və mina təhlükəsinin aradan qaldırılması münaqişədən sonrakı mərhələnin əsas istiqamətlərindəndir. Bu baxımdan Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, ərazi bütövlüyünün bərpası mühüm tarixi mərhələ olsa da, davamlı sülhün yaradılması siyasi, iqtisadi və humanitar istiqamətlərdə uzunmüddətli fəaliyyət tələb edir. Prezident İlham Əliyev çıxışında Azərbaycanın müharibəni seçmədiyini, işğalın və hərbi təhdidlərin yaratdığı şəraitdə öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmək üçün hərəkət etdiyini bildirib. Dövlət başçısı həmçinin Azərbaycanın hərbi qələbədən sonra sülh təklif etdiyini və regionda davamlı sabitliyin təmin edilməsində maraqlı olduğunu vurğulayıb. Münaqişədən sonrakı dövrdə sülhün qorunması hər iki tərəfdən məsuliyyətli siyasi yanaşma, qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi və gərginliyi artıra biləcək addımlardan çəkinməyi tələb edir. Sülh yalnız hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə məhdudlaşmır. Onun davamlı olması üçün sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması, qarşılıqlı etimadın yaradılması və humanitar məsələlərin həlli istiqamətində ardıcıl iş aparılmalıdır. Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə Asiya məkanında təhlükəsizlik, etimad və əməkdaşlıq məsələlərinin müzakirəsi üçün yaradılmış çoxtərəfli platformadır. Onun fəaliyyətinin əsas məqsədləri arasında üzv dövlətlər arasında dialoqun inkişafı, qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi və ümumi maraq doğuran sahələr üzrə əməkdaşlığın təşviqi dayanır. AQEM-in əhəmiyyəti müxtəlif siyasi və iqtisadi sistemlərə malik ölkələri ortaq platformada bir araya gətirməsindən irəli gəlir. Bu cür formatlarda dövlətlər mövqelərini ifadə edə, fərqli yanaşmaları müzakirə edə və qarşılıqlı fəaliyyət üçün ortaq məqamlar tapa bilərlər. AQEM-in səmərəliliyi yalnız üzv dövlətlərin sayının artması ilə deyil, həm də qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi, praktiki əməkdaşlıq layihələrinin inkişafı və qəbul edilən qərarların həyata keçirilməsi ilə ölçülür. Prezident İlham Əliyev çıxışında Azərbaycanın AQEM-ə sədrliyinin 2024-cü ildə üzv dövlətlərin dəstəyi ilə başladığını və sədrliyin həyata keçirilməsi zamanı təşkilatın institusional imkanlarının gücləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirildiyini bildirib. Zirvə Görüşündə Azərbaycanın AQEM-ə sədrliyinin daha iki il müddətinə uzadılması təşəbbüsünə üzv dövlətlərin dəstək verməsi də təşkilatın gələcək fəaliyyəti baxımından mühüm qərardır. Sədrliyin davam etdirilməsi Azərbaycanın üzərinə əlavə məsuliyyət qoyur. Bu dövrdə əsas vəzifələrdən biri üzv dövlətlər arasında dialoqun davamlılığını qorumaq, təşkilatın institusional inkişafını dəstəkləmək və müzakirə olunan təşəbbüslərin praktiki nəticələr verməsinə şərait yaratmaqdır.
7-ci Zirvə Görüşünün mühüm nəticələrindən biri Bakı Bəyannaməsinin qəbul edilməsi oldu. Görüşdə, həmçinin səhiyyə və əməyin mühafizəsi sahəsində əməkdaşlıqla bağlı sənədin qəbul edildiyi bildirildi. İştirakçıların çıxışlarında BMT Nizamnaməsinə, beynəlxalq hüquqa, suveren bərabərliyə, ərazi bütövlüyünə və mübahisələrin sülh yolu ilə həllinə hörmət prinsiplərinin əhəmiyyəti vurğulandı. Bakı Bəyannaməsinin əhəmiyyəti üzv dövlətlərin ümumi yanaşmalarının və əməkdaşlıq istiqamətlərinin sənəddə ifadə olunması ilə bağlıdır. Belə sənədlər siyasi dialoqun davamlılığını qorumaq və təşkilatın gələcək fəaliyyətinə istiqamət vermək baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, hər bir beynəlxalq bəyannamənin real təsiri onun müddəalarının necə həyata keçirilməsindən asılıdır. Ortaq prinsiplərin praktik nəticələrə çevrilməsi üçün dövlətlərin ardıcıl fəaliyyəti, qarşılıqlı öhdəliklərə hörmət və əməkdaşlıq mexanizmlərinin səmərəli işləməsi vacibdir. Bakı Bəyannaməsinin və digər sənədlərin əhəmiyyəti də AQEM çərçivəsində dialoqun davam etdirilməsi, ortaq problemlərin müzakirəsi və praktiki əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində yaradacağı imkanlarla ölçüləcək.

Bayram Xudayarov
Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı,
“Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları” Facebook qrupunun təsisçisi və rəhbəri,
Yeni Azərbaycan Partiyasının fəal üzvü