Avropa Şurası ilə institusional dialoqun tarixi və bu günü - ŞƏRH

Avropa Şurası qitədə insan hüquqlarının müdafiəsi, demokratiyanın möhkəmləndirilməsi və qanunun aliliyinin təşviqi istiqamətində fəaliyyət göstərən aparıcı beynəlxalq təşkilatlardan biridir. Təşkilat 1949-cu ildə yaradılmış və hazırda 46 üzv dövləti birləşdirir. Qərargahı Fransanın Strasburq şəhərində yerləşən Avropa Şurasının rəsmi dilləri ingilis və fransız dilləridir.

Avropa Şurasının əsas məqsədləri insan hüquqlarının müdafiəsi, plüralist demokratiyanın inkişafı və qanunun aliliyinin təmin olunmasıdır. Eyni zamanda təşkilat Avropanın mədəni müxtəlifliyinin qorunması və inkişaf etdirilməsi, ksenofobiya və dözümsüzlüyə qarşı mübarizə, azlıqların hüquqlarının müdafiəsi, terrorizm, insan alveri, mütəşəkkil cinayətkarlıq, korrupsiya, kiber cinayətkarlıq və uşaqlara qarşı zorakılıq kimi problemlərə qarşı ümumi yanaşmaların formalaşdırılması istiqamətində fəaliyyət göstərir. Bununla yanaşı, Avropa Şurası üzv dövlətlərdə qanunvericilik və konstitusiya islahatlarının dəstəklənməsi vasitəsilə demokratik sabitliyin möhkəmləndirilməsinə töhfə verir.

Təşkilatın əsas qərarverici orqanı Nazirlər Komitəsi hesab olunur. Bu orqan üzv dövlətlərin xarici işlər nazirlərindən və ya onların Strasburqdakı daimi nümayəndələrindən ibarətdir. Avropa Şurasının Baş katibi isə beş il müddətinə Avropa Şurası Parlament Assambleyası tərəfindən seçilir və təşkilatın strateji planlaşdırılması, fəaliyyət proqramlarının həyata keçirilməsi və büdcə məsələlərinin koordinasiyasına rəhbərlik edir.

Azərbaycan ilə Avropa Şurası arasında əlaqələrin əsası 1992-ci ildə qoyulmuşdur. Həmin il 24 yanvar tarixində Azərbaycan Respublikasının Parlamenti Avropa Şurasına “xüsusi dəvət edilmiş qonaq” statusu almaq məqsədilə müraciət etmişdir.

1995-ci ilin fevralında Avropa Şurası Parlament Assambleyasının Bürosu Azərbaycanın bu statusu əldə etməsi ilə bağlı müraciətinin nəzərdən keçirilməsi təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir. Ardınca, 17–18 mart 1996-cı il tarixlərində keçirilən iclasda Azərbaycan Qanun vasitəsilə Demokratiya üzrə Avropa Komissiyasına (Venesiya Komissiyası) üzv qəbul olunmuşdur.

1996-cı ilin iyun ayında Avropa Şurası Parlament Assambleyasının Bürosu ölkəmizdə demokratik dövlət quruculuğu istiqamətində aparılan islahatları nəzərə alaraq Azərbaycana “xüsusi dəvət olunmuş qonaq” statusu vermişdir. Həmin ilin 11 sentyabrında isə Avropa Şurası Nazirlər Komitəsi tərəfindən Azərbaycanın təşkilata inteqrasiyası prosesinin sürətləndirilməsi və əməkdaşlıq proqramları vasitəsilə dəstəyin göstərilməsi barədə qətnamə qəbul edilmişdir.

Azərbaycan Respublikasının Avropa Şurasına inteqrasiyasının dərinləşdirilməsi məqsədilə 20 yanvar 1998-ci ildə ölkə Prezidenti tərəfindən “Azərbaycan Respublikası ilə Avropa Şurası arasında əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi və Azərbaycanın Avropada mənafelərinin müdafiə edilməsi sahəsində tədbirlər haqqında” sərəncam imzalanmışdır.

Azərbaycanın Avropa Şurasına tamhüquqlu üzvlüyü istiqamətində mühüm mərhələ 2000-ci ilin iyununda baş vermişdir. Avropa Şurası Parlament Assambleyasının sessiyasında keçirilən səsvermə zamanı iştirak edən deputatların böyük əksəriyyəti Azərbaycanın təşkilata qəbul edilməsinə müsbət rəy vermişdir.

Nəticədə 17 yanvar 2001-ci ildə Avropa Şurası Nazirlər Komitəsi Azərbaycanın təşkilata tamhüquqlu üzv qəbul olunması barədə qərar qəbul etmişdir.

Bundan sonra Azərbaycan Avropa insan hüquqları sisteminə inteqrasiya istiqamətində mühüm addımlar atmışdır. Belə ki, 15 aprel 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasını və onun protokollarını ratifikasiya etmişdir. Bu tarixdən etibarən Azərbaycanın yurisdiksiyası altında olan şəxslərin Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə müraciət etmək hüququ təmin olunmuşdur.

Azərbaycan Avropa Şurasının fəaliyyətində fəal iştirak edir və müxtəlif dövrlərdə təşkilatın işinə töhfələr vermişdir. Xüsusilə 2014-cü ilin may–noyabr aylarında Azərbaycanın Avropa Şurası Nazirlər Komitəsinə sədrliyi dövründə aşağıdakı istiqamətlər prioritet kimi müəyyən edilmişdir:

• korrupsiyaya qarşı mübarizə və qanunun aliliyinin gücləndirilməsi;

• mədəni müxtəlifliyə əsaslanan cəmiyyətlərdə qarşılıqlı hörmət və anlaşmanın təşviqi;

• sosial həmrəyliyin və həssas qrupların hüquqlarının müdafiəsinin gücləndirilməsi;

• gənclərin insan hüquqları və demokratik vətəndaşlıq sahəsində maarifləndirilməsi.

Bu prioritetlər çərçivəsində müxtəlif beynəlxalq tədbirlər və əməkdaşlıq layihələri həyata keçirilmişdir.

Avropa Şurası ilə Azərbaycan arasında əməkdaşlığın əsas mexanizmlərindən biri Fəaliyyət Planlarıdır.

• 2014–2016-cı illər Fəaliyyət Planı müxtəlif sahələr üzrə bir sıra institusional islahatların həyata keçirilməsinə dəstək vermişdir.

• 2018–2021-ci illəri əhatə edən Fəaliyyət Planı məhkəmə sistemi, korrupsiyaya qarşı mübarizə və insan hüquqları sahəsində islahatların davam etdirilməsinə töhfə vermişdir.

• 2022–2025-ci illər üçün Fəaliyyət Planı isə 2022-ci ilin fevralında qəbul olunmuş və həmin ilin aprel ayında Bakıda rəsmi şəkildə təqdim edilmişdir.

Bu sənəd ədliyyə və məhkəmə sisteminin təkmilləşdirilməsi, korrupsiya ilə mübarizə, insan hüquqlarının təşviqi ilə yanaşı, gender bərabərliyi, uşaq hüquqları, gənclərin inkişafı və sosial hüquqlar kimi yeni istiqamətləri də əhatə edir.

Avropa Şurası və Avropa İttifaqı tərəfindən həyata keçirilən “Yaxşı İdarəçilik üçün Tərəfdaşlıq” (PGG) proqramı Azərbaycan üçün mühüm regional əməkdaşlıq platformasıdır.

Bu proqram çərçivəsində:

• məhkəmə sisteminin səmərəliliyinin artırılması,

• korrupsiya və iqtisadi cinayətkarlıqla mübarizə,

• kibercinayətkarlığın qarşısının alınması,

• gender bərabərliyi və insan hüquqları sahəsində maarifləndirmə

kimi istiqamətlər üzrə layihələr həyata keçirilmişdir.

2023–2027-ci illəri əhatə edən PGG III mərhələsi çərçivəsində isə Azərbaycanda mediasiyanın inkişafı, iqtisadi cinayətkarlıqla mübarizə, qadınlara qarşı zorakılığın qarşısının alınması və hüquq bərabərliyinin təşviqi istiqamətlərində yeni layihələr icra olunur.

Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin Avropa Şurası Parlament Assambleyasındakı nümayəndə heyəti 6 əsas və 6 əvəzedici üzvdən ibarətdir. Nümayəndə heyəti sessiyalarda ölkənin milli maraqlarını müdafiə edir, müxtəlif sənədlərin hazırlanmasında və müzakirəsində fəal iştirak edir.

Azərbaycan nümayəndə heyəti tərəfindən müxtəlif dövrlərdə Xocalı soyqırımı, mina təhlükəsi, məcburi köçkünlərin hüquqları və regionda sülhün təmin olunması kimi məsələlər beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırılmışdır.

Avropa Şurası Parlament Assambleyasında Azərbaycan üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən sənədlərdən biri 2005-ci ildə qəbul edilmiş 1416 saylı qətnamədir. Həmin sənəddə Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğal etməsi faktı qeyd olunmuş və məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına qayıtmaq hüququ bir daha təsdiqlənmişdir.

Bundan əlavə, 2016-cı ildə qəbul edilmiş Sərsəng su anbarı ilə bağlı qətnamə cəbhəyanı rayonlarda yaşayan yüz minlərlə insanın su təminatı ilə bağlı problemlərə diqqət çəkmişdir.

2021-ci ildə qəbul edilmiş “Ermənistan və Azərbaycan arasında münaqişənin humanitar nəticələri” adlı hesabatda isə mina təhlükəsi, itkin düşmüş şəxslərin taleyi və müharibənin humanitar nəticələri ilə bağlı məsələlər xüsusi vurğulanmışdır.

Azərbaycan ilə Avropa Şurası arasında münasibətlər qarşılıqlı əməkdaşlıq və institusional dialoq əsasında inkişaf edir. Bu əməkdaşlıq çərçivəsində ölkədə hüquqi və institusional islahatların dəstəklənməsi, insan hüquqlarının müdafiəsi, demokratik institutların möhkəmləndirilməsi və regional təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirəsi istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır.

Hazırda Avropa Şurası ilə əməkdaşlıq Azərbaycanın hüquqi dövlət quruculuğu, insan hüquqları və demokratik institutların inkişafı istiqamətində həyata keçirdiyi siyasətin mühüm beynəlxalq platformalarından biri kimi çıxış edir.

Şamo Qasımov

Yeni Azərbaycan Partiyası Laçın rayon təşkilatının sədr müavini