Müharibə qlobal mülki aviasiyaya ciddi zərbə vurub! Zərər milyardlarla dolları keçə bilər...

İsrail və ABŞ-ın İrana qarşı müharibəsinin başlaması ilə bir çox ölkə hava məkanını bağladı. Bu, aviaşirkətlərin marşrutlarını dəyişdirməsinə, bu da yanacaq xərclərinin artmasına səbəb oldu. Bundan əlavə, tıxaclı hava yolları səbəbindən gecikmələr və ləğvlər şirkətlər üçün əlavə maliyyə yükü yaratdı. Müharibənin mülki aviasiyaya milyardlarla dollara başa gəldiyi təxmin edilir. Bundan əlavə, Qatar Airways, Emirates və Etihad kimi Körfəz aviasiya nəhəngləri hava məkanı məhdudiyyətləri səbəbindən təyyarələrini yerə endiriblər.

İran-ABŞ/İsrail müharibəsinin ilk həftəsi başa çatmaq üzrədir. İsrail və ABŞ-ın İrandakı hədəfləri vurması ilə başlayan müharibə, İranın İsrailə və Yaxın Şərqdəki ABŞ bazalarına, o cümlədən Qətər, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Küveyt və Bəhreyndə raket hücumları ilə cavab verməsi ilə daha da şiddətləndi.

Dünyanın hava məkanı ümumiyyətlə beynəlxalq sərhədləri izləyən və Uçuş Məlumat Bölgələri (UBB) adlanan ərazilərə bölünür. Hava məkanına nəzarət edən dövlətlər də həmin bölgənin trafikinə və təhlükəsizliyinə görə məsuliyyət daşıyırlar. Hava məkanında fövqəladə vəziyyət yarandıqda, dövlətlər uçuş zonalarını məhdudlaşdıran və ya tamamilə bağlayan NOTAM-lar (Təyyarəçilər üçün Bildirişlər) verirlər.

Müharibənin başlaması ilə Yaxın Şərq səması demək olar ki, raketlər və dronlarla doldu. Bu, bölgəni nəqliyyat baxımından aviaşirkətlər üçün təhlükəli etdi. Hava məkanı bağlı olan İran, xüsusən də Uzaq Şərq və Cənubi Asiyaya uçuşlar üçün tez-tez istifadə olunan marşrutdur. İran, İraq, Suriya, İordaniya, İsrail, Qətər, Küveyt və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri də hava məkanlarını da bağladı. Hava məkanlarının bağlanması ilə Yaxın Şərqdə 2 milyon kvadrat kilometrdən çox hava məkanı uçuşa qadağan zonalara çevrildi.

Əlbəttə ki, hava məkanının açıq olması regionun aviaşirkətlər üçün təhlükəsiz olduğu anlamına gəlmir. Marşrutlar aviaşirkətlərin üstünlükləri və ya sığorta şirkətlərinin təzyiqi səbəbindən dəyişə bilər. Bəs aviaşirkətlər nə etdi? İran hava məkanı bağlandıqdan sonra Asiyanın müxtəlif bölgələrinə gedən təyyarələr Ukrayna hava məkanını keçərək Qara dəniz və ya Qafqazdan keçən dar bir dəhliz üzərindən uçaraq İranın şimalından keçməyə başladılar. Lakin bu, bir çox aviaşirkətin təhlükəsizlik problemlərinin davam etdiyi Əfqanıstan üzərindən uçmağa başlaması demək idi. Bəzi uçuşlar hətta Ərəbistan yarımadasının cənubuna, açıq qalan Omanın hava məkanına yönləndirildi.

Münaqişələrin aviasiya sektoruna təsiri milyardlarla dolları keçə bilər. Bu marşrut dəyişiklikləri aviaşirkətlər üçün əlavə xərclər yaradır. Daha uzun marşrutlar təyyarələrin daha çox yanacaq sərf etməsinə səbəb olur. Təbii ki, bu dar marşrutlarda uçuşların cəmləşməsi tez-tez gecikmələrə və ləğvlərə səbəb olub. Bu da öz növbəsində aviaşirkətlər üçün əhəmiyyətli xərclər yaradır. Digər tərəfdən, Qatar Airways, Emirates və Etihad kimi Körfəzdəki aviasiya nəhəngləri müharibə səbəbindən fəaliyyətlərini qismən və ya tamamilə dayandırıblar. Hazırda bu şirkətlər təxliyə və bəzi yük uçuşları istisna olmaqla, bütün planlaşdırılan uçuşları dayandırıblar.

Dünyanın ən böyük aviaşirkətlərindən bəziləri olan bu şirkətlərin uçuşlarının dayandırılması onların üzərinə ciddi bir yük qoyur. Yerə qoyulmuş təyyarələrin texniki xidmət xərcləri və park haqları hər gün eksponensial olaraq artır. Təyyarələr işləyə bilmədiyi üçün gəlirlər də azalır. Bundan əlavə, Hörmüz boğazı böhranı səbəbindən yanacaq qiymətlərinin artması və fond bazarlarındakı itkilər vəziyyəti daha da ağırlaşdırır.

Misirin Ahram Online xəbər saytının 1 mart bazar günü dərc etdiyi hesabata görə, qlobal kommersiya aviasiya sektoru mövcud münaqişə səbəbindən 1 milyard ABŞ dollarından çox itki ilə üzləşə bilər.

Qatar Airways Yaxın Şərqdə uçuşların nə vaxt bərpa olunacağı ilə bağlı verdiyi açıqlamada, "məhdud sayda" təxliyə və yardım uçuşlarının həyata keçiriləcəyini bildirib. Qatar Airways X platformasında paylaşımda bildirib:

"Qatar Airways uçuş əməliyyatları Qətər hava məkanının bağlanması səbəbindən müvəqqəti olaraq dayandırılıb. Qətər hava məkanının müvafiq orqanlar tərəfindən təhlükəsiz şəkildə yenidən açıldığı elan edildikdən sonra fəaliyyətimizi bərpa edəcəyik".

Aviaşirkət 5 mart tarixindən etibarən qapalı qalan sərnişinlərə kömək etmək üçün məhdud sayda yardım uçuşu həyata keçirəcək. Bunlara Maskatdan London, Berlin, Kopenhagen, Madrid, Roma və Amsterdama, eləcə də Ər-Riyaddan Frankfurta uçuşlar daxildir.

Müharibənin başlanğıcından bəri uçuşları dayandıran Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində yerləşən əsas hava limanlarından 5 mart tarixindən etibarən məhdud sayda uçuş əməliyyatları bərpa edilib.

Dubay, Əbu-Dabi, Şarja və Ras Əl-Xayma hava limanları hazırda əsasən təxliyə və yük uçuşları həyata keçirir, təsdiqlənmiş rezervasiyaları olan sərnişinlər üçün məhdud sayda uçuş həyata keçirilir.

Emirates 7 mart saat 23:59-dək Dubaya və Dubaydan bütün planlaşdırılmış uçuşları dayandırıb. Aviaşirkət bildirib ki, əvvəllər təsdiqlənmiş rezervasiyaları olan sərnişinlərə üstünlük verərək məhdud sayda uçuş həyata keçirəcək.

Əbu-Dabinin milli aviaşirkəti olan Etihad Airways, Əbu-Dabiyə və Əbu-Dabidən bütün planlaşdırılan uçuşların 6 mart Cümə günü, BƏƏ vaxtı ilə səhər saat 6-ya qədər dayandırıldığını açıqladı. Bununla belə, aviaşirkət təhlükəsizlik icazələri şərtilə 4-5 mart tarixləri arasında köçürmə, yük və geri dönüş uçuşları həyata keçirəcək.

Hazırda həmin ölkələrdə qalmış əcnəbi vətəndaşların ölkələrin göndərilməsi üçün dolayı marşrutlar təşkil olunur, yaxud bir çoxu quru yolları ilə başqa ölkələrdən keçməklə göndərilir. Azərbaycan da müharibə ilə bağlı bölgə ölkələrində qalmış vətəndaşlarının ölkəmizə qaytarılması üçün tədbirlər görür.

Elçin Bayramlı