Transxəzər Avropanın maraq dairəsində - BAXIŞ BUCAĞI

Avropa Komissiyası Aİ Qlobal Gateway strategiyasının bir hissəsi olaraq iyunun 12-də Transxəzər Nəqliyyat Dəhlizi (TCTC) kimi də tanınan Transxəzər Nəqliyyat Dəhlizinin - Orta dəhlizin regional inkişaf proqramının həyata keçirilməsi üçün əsas olacaq Koordinasiya Platformasını təqdim edəcək. Bu barədə Avropa Komissiyasının Beynəlxalq Tərəfdaşlıqlar üzrə Baş Direktorluğunun xüsusi bölmə müşaviri Henrik Hololei Düşənbəyə səfəri zamanı bildirib. 10 milyard avro sərmayə qoymağa hazır olan Avropa İttifaqı TKTK-nı Avropa ilə Asiyanı birləşdirən multimodal iqtisadi qapıya çevirməyi hədəfləyir. Dəhliz təkcə konteyner daşımaları üçün deyil, həm də enerji resurslarının daşınması üçün əsas marşruta çevriləcəyini vəd edir.Henrik Hololei 2024-cü ilin aprel-may aylarında Mərkəzi Asiyaya səfəri çərçivəsində Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan və Tacikistanın nümayəndələri ilə danışıqlar aparıb, Orta Dəhliz layihəsinin həyata keçirilməsi və bu ölkələrin nəqliyyat sektoruna investisiyaların cəlb edilməsi imkanlarını müzakirə edib.Türkmənistanın nəqliyyat potensialına xüsusi diqqət yetirilir: onun əlverişli coğrafi mövqeyi, müasir nəqliyyat infrastrukturu və Türkmənbaşı beynəlxalq dəniz limanı, Henrik Hololeinin sözlərinə görə, bu sahədə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi üçün əlverişli şərait yaradır. Bu ilin əvvəlində Brüsseldə keçirilən Aİ Qlobal Qapısı təşəbbüsünün investor forumunda Hololei Türkmənistanın nəqliyyat diplomatiyasına əsaslanan siyasətini yüksək qiymətləndirib və Türkmənistanla Aİ şirkətləri arasında əməkdaşlıq üçün böyük imkanların olduğunu vurğulayıb. O, ölkəni əsas nəqliyyat qovşağı kimi istifadə edən Cargolux-u misal çəkib. Hololeinin sözlərinə görə, Avropa şirkətləri Türkmənistan bazarına girməyə hazırdır.Qazaxıstanda Avropa Komissiyasının nümayəndəsi Xəzər dənizindəki Kurık limanı və TKTK-nın inkişafında potensialı və rolu “qeyri-adi yüksək” olan Sarja çoxfunksiyalı dəniz terminalının tikintisi layihəsi ilə maraqlanıb. Bu qiyməti Qazaxıstanla Aİ arasında dəniz donanmasının gücləndirilməsi və konteyner qovşağının yaradılması məqsədilə Aktau və Kurık limanlarının gəmi və ya ödəniş prinsipi əsasında etibarlı idarəçiliyə verilməsi ilə bağlı danışıqlara başlayandan sonra Avropa rəsmisi verib.Tacikistan da coğrafi baxımdan Çindən Qazaxıstan, Türkmənistan, Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və daha sonra Avropaya gedən əsas marşrut üzərində yerləşməməsinə baxmayaraq, TKTK layihəsinə daxildir. “Asia Plus” xəbər agentliyinin verdiyi məlumata görə, mayın 30-31-də Düşənbədə olarkən Xololey respublikanın nəqliyyat sektorunun nümayəndələri ilə nəqliyyat sektoruna daha yaxşı investisiya imkanlarını müzakirə etmək üçün görüşüb.Tacikistan və Azərbaycanın nəqliyyat-logistika infrastrukturunun yeni imkanları nəzərə alınmaqla nəqliyyat sektorunda əməkdaşlıq prezidentlər Emoməli Rəhmon və İlham Əliyevin Bakıda keçirilən bu yaxınlarda keçirilən görüşündə müzakirə olunub. “Düşünürəm ki, bu istiqamətdə səylərimizi birləşdirmək, addımlarımızı daha sıx əlaqələndirmək faydalı olacaq”, - deyə Azərbaycan lideri vurğulayıb.Orta Dəhliz artıq Özbəkistan üçün Şərqlə Qərb arasında tranzitdə əsas rol oynayır. Bunu müsahibəsində mayın 22-24-də Leypsiqdə Beynəlxalq Nəqliyyat Forumunun (İTF) iclasında iştirak edən Özbəkistanın nəqliyyat naziri İlhom Mahkamov deyib.Onun sözlərinə görə, Özbəkistan geosiyasi vəziyyət və logistika zəncirlərindəki dəyişikliklərlə müəyyən edilən ixrac və idxal marşrutlarının şaxələndirilməsində maraqlıdır. Lakin Orta Dəhliz boyunca tariflər Şimal və Cənub marşrutları ilə müqayisədə çox rəqabətli deyil. Onun sözlərinə görə, beştərəfli formatda bu marşrutun keçdiyi ölkələrin dəmir yolu administrasiyaları 50% tarif üstünlükləri barədə razılığa gəliblər ki, bu, onun fikrincə, dəhliz üzrə yükdaşımaların həcminin artırılmasına kömək edəcək. Mahkamov hesab edir ki, TKTK-nın böyük potensialı var, lakin iştirakçı ölkələr koridorun rəqabətədavamlı olması üçün hələ də tariflər və infrastruktur üzərində işləməlidirlər.İqtisadçı ekspert Uluqbek Kamaletdinov Azərbaycan mətbuatına bildirib ki, TKTK təkcə yüklərin daşınmasını asanlaşdırmır, həm də Mərkəzi Asiyada enerji infrastrukturunu inkişaf etdirir. O xatırladıb ki, bu yaxınlarda Qazaxıstan və Özbəkistandan Azərbaycan vasitəsilə Avropaya elektrik enerjisi ixracı perspektivləri müzakirə olunub. "Bu, öz növbəsində, region ölkələrinin elektrik enerjisi tədarükçüsü kimi mövqelərini gücləndirməyə kömək edəcək", - Kamaletdinov hesab edir.Onun fikrincə, region ölkələrinin enerji sistemlərinin bir-birinə bağlanması və elektrik enerjisinin Avropaya ixracı bir sıra üstünlüklərə malikdir. Elektrik enerjisinin ixracı region ölkələrinə öz gəlir mənbələrini şaxələndirməyə və iqtisadi artımı stimullaşdırmağa imkan verir. Bu, həmçinin investisiyaların cəlb edilməsi, enerji sektorunun inkişafı və iş yerlərinin açılması üçün yeni imkanlar yaradır. Kamaletdinov həmçinin Xəzərin Azərbaycan sektorundakı “Şahdəniz” qaz yatağının işlənməsində “Özbəkneftqaz”ın iştirakı ilə bağlı planların vacibliyini vurğulayıb. Bu, onun fikrincə, region ölkələri arasında enerji əməkdaşlığı üçün yeni perspektivlər açır.IMEMO RAS-ın Mərkəzi Asiya sektorunun rəhbəri Stanislav Pritchin TKTK-nın iqtisadi məqsədəuyğunluğuna şübhə ilə yanaşır. O hesab edir ki, dəhlizlə bağlı bəyan edilmiş perspektivlər əsasən qabaqcıldır və heç bir real iqtisadi əsaslandırmaya malik deyil. “Bu bəyanatla bağlı bir sıra ciddi araşdırmalar var, o cümlədən Dünya Bankı. Bu sənədlərin əsas nəticəsi ondan ibarətdir ki, iştirakçı ölkələrdə nəqliyyat infrastrukturunun inkişafına əhəmiyyətli investisiyalar qoyulsa belə, TKTK ölkələr daxilində nəqliyyat infrastrukturunun inkişaf etmədiyinə görə yük daşımaları üçün daha az cəlbedici olacaqdır. Malların bir neçə dəfə daşınmasına və gömrük rəsmiləşdirilməsinə ehtiyac maya dəyərini artırır və çatdırılmanı ləngidir, bu isə onu alternativ marşrutlarla – dəniz və ya Rusiya ilə müqayisədə sərfəli edir”, – Stanislav Pritçin bildirib.“Orta Dəhlizin yeganə müsbət cəhəti Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında regiondaxili ticarətin inkişafıdır. Ukrayna böhranı iki ildir ki, davam edir, belə görünür ki, bütün yüklər Transxəzər marşrutu ilə Rusiya Federasiyasından yan keçməli idi, lakin infrastruktur heç vaxt hazırlanmayıb”, - ekspert hesab edir. Pritçin Qazaxıstan və Özbəkistandan TKTK vasitəsilə Aİ-yə enerji ixracı perspektivlərini tənqidi şəkildə qiymətləndirir. Onun fikrincə, Tacikistanın TCC ilə əlaqəsi qəribə görünür - əsas ticarət tərəfdaşları Avrasiyadadır.Əslində isə, Rusiya-Ukrayna müharibəsi və Qərbin Moskvaya qarşı sanksiyaları Rusiyanın tranzit ölkə kimi, xüsusən də Avropa İttifaqı ilə Çin arasında quru əsaslı ticarət əlaqələrində effektivliyini məhdudlaşdırıb. Bu kontekstdə Orta Dəhliz (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) dəmir yolu ticarəti üçün potensial alternativ marşrut kimi Çin, Aİ və daha geniş regionda şirkətlər və hökumətlərin diqqətini çəkməyi bacarıb.Müharibə başlayandan bəri Orta Dəhliz nəqliyyat həcmində böyük artım yaşayıb. 2022-ci ilin yanvar-mart aylarında bu marşrutla 266,3 min ton yük keçib ki, bu da 2021-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 123 faiz çoxdur. Konteyner daşımaları 5 847 20 futluq konteynerə (TEU) ekvivalent olub ki, bu da 2021-ci ilin yanvar-mart ayları ilə müqayisədə 19 faiz çoxdur. Hazırda Orta Dəhliz Çin-Avropa İttifaqı dəmir yolu ticarətinin ümumi yük həcminin 3-5 faizini təşkil etsə də, bu həcmin təqribən 10 faizinin dəhliz vasitəsilə asanlıqla daşınacağına dair gözləntilər böyük maraq kəsb edir. Rusiya ərazisindən keçən Şimal dəhlizinin nisbətən əhəmiyyətli itkilərini kompensasiya etmək üçün potensial marşrut kimi Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artmasına baxmayaraq, müxtəlif problemlər alternativ keçiddən səmərəli istifadəyə mane olur. Marşrutun Mərkəzi Asiya hissəsində problemlər, xüsusən də Çin-Qazaxıstan sərhədində tıxaclar və səmərəsiz sərhəd nəzarəti ilə bağlı problemlər qalmaqdadır. Azərbaycan Orta Dəhlizin reallaşmasına töhfə verən əsas ölkələrdəndir. Sözügedən marşrut isə Asiya və Avropanı birləşdirən vacib nəqliyyat dəhlizlərindən birinə çevrilmək üzrədir.
V.VƏLİYEV