ABŞ-ın "İpək Yeddilik+" təşəbbüsü - ANALİTİK

Vaşinqton Mərkəzi və Cənubi Asiyanın iqtisadi mənzərəsini kökündən dəyişdirmək üçün nəzərdə tutulmuş "İpək Yeddilik+" (S7+) geosiyasi təşəbbüsünü irəli sürməyə hazırlaşır. Layihənin məqsədi strateji ticarət və nəqliyyat əlaqələrini inkişaf etdirmək, regionun məhdud sayda xarici tərəfdaşlardan asılılığını azaltmaq və daha geniş inteqrasiya və qlobal bazarlara çıxış üçün yol açmaqdır. Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Əfqanıstan Pakistanın qoşulma ehtimalı ilə "S7+" layihəsi çərçivəsində əməkdaşlığa dəvət olunub. ABŞ-ın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Robert Sekutanın qeyd etdiyi kimi, Vaşinqtonun Mərkəzi Asiyaya yeni bir yanaşmaya ehtiyacı var. "Biz eyni köhnə üsullarla fəaliyyət göstərməyə davam edə bilmərik. S7+ təşəbbüsü bu zəruri dəyişikliyin bir hissəsidir", Sekuta bildirib.New Lines Strategiya və Siyasət İnstitutu (ABŞ xarici siyasəti, qlobal təhlükəsizlik və müsəlman dövlətləri və cəmiyyətlərinin öyrənilməsi üzrə ixtisaslaşmış institut) tərəfindən hazırlanmış "S7+" layihəsi iddialı məqsədlər qoyur. Mərkəzi Asiya dünyanın ən strateji cəhətdən vacib, lakin zəif inteqrasiya olunmuş bölgələrindən biri olaraq qalır. Layihənin müəllifləri vurğulayırlar ki, regionun əsas çətinlikləri məhdud infrastruktur, xarici bazarlardan asılılıq və həssas ticarət zəncirləridir."S7+"-ın əsas məqsədi iqtisadi inteqrasiyanı gücləndirmək və dəniz limanlarına çıxışı kökündən yaxşılaşdırmaqdır. Regionun dənizə çıxışı olmayan ölkələr statusu onun ticarət potensialını məhdudlaşdırır və Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun (TCITR) inkişafı bu ölkələri Avropa, Yaxın Şərq və Hind-Sakit Okean regionu ilə birləşdirən vacib amilə çevrilir. Konsepsiyada su və enerji ehtiyatlarının birgə idarə olunmasına, eləcə də vacib minerallarla ticarətin inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Strategiyanın əsas hissəsi Mərkəzi Asiya ölkələrinin xarici iqtisadi əlaqələrinin şaxələndirilməsidir."İpək Yeddi Plus" təqdimatı tezliklə Kapitoli Təpəsində Amerika qanunvericiləri və ekspertlərinin iştirakı ilə keçiriləcək. Senator Stiv Deyns Orta Asiyanın ABŞ üçün strateji əhəmiyyətini vurğulayaraq iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsinin vacibliyini qeyd edib. "Mən Mərkəzi Asiyanın beş ölkəsinin hamısına səfər etmişəm və ticarətdən təhlükəsizliyə qədər ortaq məqsədlərimizin vacibliyini başa düşürəm", - deyə o vurğulayıb. Konqres nümayəndəsi Ceyms Moylan qeyd edib ki, təşəbbüs regionun tək bir xarici tərəfdaşdan asılılığını azaltmağa kömək edəcək: "Bu, iqtisadi dayanıqlığın gücləndirilməsi və böyümə imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində bir addımdır".Vaşinqtonda təqdimatdan sonra təşəbbüsün London və Brüssel də daxil olmaqla Avropa paytaxtlarında təqdim edilməsi planlaşdırılır. Bu layihənin bir hissəsi olaraq artıq Mərkəzi və Cənubi Asiyada infrastrukturun inkişafı, enerji əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi və ticarət mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı konkret təklifləri özündə əks etdirən ətraflı analitik hesabatlar hazırlanır.Bu yeni təşəbbüs, "İpək Yeddilik+", sadəcə genişləndirmə deyil, mövcud C5+1 (Orta Asiya-ABŞ) platformasının strateji dərinləşdirilməsini təmsil edir və bu platformanın əməkdaşlıq potensialı indiyə qədər regional sərhədlərlə məhdudlaşıb. Amerikalı ekspertlər və diplomatlar uzun müddətdir ki, bu formatın genişləndirilməsinin vacibliyini vurğulayaraq, Azərbaycanın da daxil edilməsini təklif edirlər ki, bu da "C6+1" və ya "Böyük Mərkəzi Asiya" konsepsiyasının formalaşmasına gətirib çıxaracaq.Xəzər Siyasət Mərkəzinin sədri səfir Riçard Hoqlandın fevral ayında Vaşinqtonda keçirilən "Onillik Tərəfdaşlıq: C5+1 Formatını Nə Gözləyir?" tədbirində vurğuladığı kimi, ideya C5+1 formatını tamhüquqlu beynəlxalq təşkilat kimi institutlaşdırmaqdır. Və ya, onun aydınlaşdırdığı kimi, bəlkə də, Azərbaycanın bütün C5+1 görüşlərində artan iştirakı nəzərə alınmaqla, hətta "C6+1". Azərbaycanın daxil edilməsi effektivdir, bu, təkcə logistika zəncirlərini və nəqliyyat dəhlizlərini, xüsusən də Transxəzər marşrutunu gücləndirməyəcək, həm də ənənəvi tərəfdaşlardan - Rusiya və Çindən asılılığı azaltmaqla bütün region üçün enerji təhlükəsizliyini artıracaq.Bu təşəbbüs Cənubi Qafqazı və Mərkəzi Asiyanı "Böyük Mərkəzi Asiya" vizyonuna uyğun vahid, inteqrasiya olunmuş geosiyasi məkana çevirməyi hədəfləyir. Ələtdəki müasir liman infrastrukturuna malik Azərbaycan əvəzolunmaz tərəfdaşa çevrilir və Əfqanıstanın artıq Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlıq gündəliyinə möhkəm yerləşməsi diqqətəlayiqdir. Təşəbbüsdə, yalnız qavrayışları formalaşdıran kontekstdən başqa, Transxəzər marşrutunun özü kimi, "Böyük Mərkəzi Asiya" ideyası da var. Amma bəzi ölkələrin buna mane olmaq istəyi də var. Məsələn, Xəzər dənizinin qeyri-müəyyən vəziyyəti, gəmilərin doluluq nisbətinin 60-65%-ə qədər olması və sular üçün yarımçıq beynəlxalq hüquqi çərçivə, yəni Xəzər Konvensiyasının İran parlamenti tərəfindən ratifikasiya olunmaması kimi problem kimi göstərilir. Əlbəttə, Transxəzər Trans-Sakit Okean Nəqliyyat Marşrutu qlobal nəqliyyat marşrutlarına alternativ ola bilməz.Rusiya mənbələri də ABŞ və İsrailin İrana qarşı apardıqları müharibəni Transxəzərə yeni bir təhlükə hesab edirlər. Rus siyasətçiləri İsrailin Ənzəli limanına və İslam Respublikasının hərbi gəmilərinə hücumlarını hərbi əməliyyatların Xəzərə keçirilməsi üçün bir presedent yaradacağını israrla bildirirlər.Hətta TRIPP (Tramp Yolu) adlanan Zəngəzur Dəhlizinin taleyinin də tamamilə qeyri-müəyyən olduğunu xüsusi vurğulayırlar. Halbuki, həm Rusiyanın, həm də İranın bu layihəyə qarşı qəti mənfi münasibəti artıq mövcud idi və indi Amerikanın bölgədəki hər hansı bir fəaliyyəti şimal və cənub qonşularımızın təşvişini bir az da artırıb.

V.VƏLİLİ