İstiqlaldan Zəfərlərə gedən yol

Azərbaycan Respublikasının Müstəqillik Günü yalnız tarixi təqvim hadisəsi deyil; bu gün milli yaddaşın, siyasi şüurun və dövlətçilik fəlsəfəsinin formalaşdığı ən mühüm ideoloji mərhələlərdən biridir. 28 May 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunması Şərqdə ilk parlamentli respublikanın yaranması demək idi və bu hadisə Azərbaycan xalqının təkcə siyasi deyil, həm də mənəvi-intellektual yetkinliyinin təzahürü idi.

Azərbaycanın müstəqilliyi məsələsinə yalnız hüquqi akt kimi yanaşmaq tarixi həqiqəti tam ifadə etmir. Müstəqillik hər şeydən əvvəl xalqın özünü dərk etməsi, milli kimliyini siyasi iradəyə çevirməsi və tarixi taleyinə sahib çıxmasıdır. Azərbaycan xalqı XX əsrdə iki dəfə müstəqillik qazansa da, hər iki mərhələnin əsas fərqi dövlətin davamlılığını təmin edən siyasi iradənin səviyyəsində idi. 1918-ci ildə yaradılan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti milli dövlətçilik ideyasını ortaya qoydu, lakin geosiyasi təzyiqlər və daxili zəifliklər onun uzunömürlü olmasına imkan vermədi. 1991-ci ildə bərpa olunan müstəqillik isə tarixdən alınmış dərslər üzərində yenidən quruldu. Bu dəfə əsas məsələ sadəcə istiqlal qazanmaq deyil, onu qorumaq idi.

Məhz burada müstəqillik anlayışı siyasi romantizmdən çıxaraq strateji dövlət idarəçiliyi modelinə çevrilir. Dövlətin yaşaması üçün yalnız bayraq və himn kifayət etmir; güclü siyasi institutlar, milli həmrəylik, iqtisadi dayanıqlıq və ideoloji bütövlük lazımdır. Azərbaycanın 1990-cı illərin əvvəllərində üzləşdiyi böhran sübut etdi ki, zəif dövlət müstəqil qala bilməz. Xarici müdaxilələr, daxili qarşıdurmalar, iqtisadi dağınıqlıq və separatizm təhlükəsi ölkəni faktiki olaraq parçalanma həddinə gətirmişdi. Belə bir tarixi şəraitdə müstəqillik ideyası xilasedici siyasi iradə ilə birləşməsəydi, Azərbaycan yenidən tarix səhnəsindən silinə bilərdi.

Bu baxımdan Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyəti Azərbaycan dövlətçiliyində sadəcə idarəçilik nümunəsi deyil, müstəqilliyin fəlsəfi-siyasi konsepsiyası kimi qiymətləndirilə bilər. O, müstəqilliyi emosional şüar səviyyəsindən çıxarıb sistemli dövlət quruculuğu modelinə çevirdi. Onun siyasi xəttində əsas məqam dövlətin milli maraqlar üzərində qurulması idi. Dövlətçilik anlayışı onun düşüncəsində yalnız inzibati mexanizm deyil, xalqın tarixi varlığının təminatı idi. Buna görə də o, müstəqilliyi “əbədi, dönməz və sarsılmaz” adlandırırdı.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsində diqqət çəkən əsas məqamlardan biri müstəqilliyin yalnız siyasi sərhədlərlə məhdudlaşmamasıdır. O, milli-mənəvi suverenliyi siyasi müstəqillik qədər vacib hesab edirdi. Çünki tarix göstərir ki, mədəni yaddaşını itirən xalqlar siyasi istiqlallarını da uzun müddət qoruya bilmirlər. Buna görə də dilin, milli-mənəvi dəyərlərin, tarixi yaddaşın qorunması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətinə çevrildi. Azərbaycançılıq ideologiyası məhz bu mərhələdə dövlətin birləşdirici ideoloji platforması oldu.

Elmi-siyasi baxımdan yanaşdıqda, Azərbaycan müstəqilliyi postsovet məkanında xüsusi model hesab oluna bilər. Bir çox keçmiş sovet respublikalarında müstəqillik formal xarakter daşıdığı halda, Azərbaycanda bu proses milli dövlətçilik ənənələri ilə sintez edildi. Burada üç əsas xətt paralel inkişaf etdi:

§ Tarixi legitimlik – Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi varisliyi;

§ Hüquqi legitimlik – Konstitusiya və dövlət institutlarının qurulması;

§ İdeoloji legitimlik – milli birlik və azərbaycançılıq konsepsiyası.

Bu üç istiqamətin vahid sistemə çevrilməsi dövlətin uzunmüddətli davamlılığını təmin etdi. Xüsusilə 1995-ci il Konstitusiyası Azərbaycanın müstəqilliyini hüquqi müstəvidə möhkəmləndirən əsas sənəd oldu.

Müstəqillik məsələsinə geosiyasi aspektdən baxdıqda isə Azərbaycanın yerləşdiyi regionun mürəkkəbliyi xüsusi diqqət tələb edir. Cənubi Qafqaz tarix boyu böyük güclərin rəqabət məkanı olub. Belə bir şəraitdə müstəqil siyasət yürütmək yalnız hərbi güc deyil, çoxşaxəli diplomatik strategiya tələb edir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin balanslaşdırılmış xarici siyasəti Azərbaycanın beynəlxalq arenada suveren aktor kimi tanınmasını təmin etdi. Enerji siyasəti, regional əməkdaşlıq layihələri və beynəlxalq tərəfdaşlıqlar müstəqilliyin iqtisadi dayaqlarını formalaşdırdı.

Əslində müstəqilliyin ən böyük göstəricisi dövlətin öz qərarlarını sərbəst vermək imkanına sahib olmasıdır. Bu baxımdan Azərbaycanın son onilliklərdə keçdiyi yol göstərdi ki, iqtisadi müstəqillik olmadan siyasi müstəqillik də tam olmur. Enerji strategiyası, milli iqtisadi model və güclü ordu quruculuğu dövlət suverenliyinin praktiki təminatına çevrildi.

Müstəqillik həm də zamanla yarışdır. Tarixdə müstəqil dövlətlər yalnız torpaq üzərində deyil, yaddaş üzərində də qurulur. Azərbaycan xalqının müstəqillik tarixində ən mühüm məqam odur ki, bu dövlət yalnız siyasi liderlərin deyil, bütöv bir xalqın milli iradəsinin məhsuludur. Bu iradə 1918-ci ildə istiqlal bəyannaməsində, 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpasında, daha sonra isə dövlətçiliyin qorunması uğrunda aparılan mübarizədə özünü göstərdi.

Bu gün Azərbaycan Respublikasının Müstəqillik Günü keçmişə nostalji münasibət deyil, gələcəyə strateji baxış günüdür. Çünki müstəqillik əldə edilən yox, hər gün qorunan siyasi dəyərdir. Dövlətçilik isə yalnız hakimiyyət forması deyil — xalqın tarix qarşısında öz varlığını təsdiq etməsidir. Azərbaycanın keçdiyi yol sübut edir ki, milli iradə güclü siyasi liderliklə birləşəndə müstəqillik tarixi təsadüf deyil, davamlı dövlətçilik modelinə çevrilir.

Leyla Hüseynova

YAP Yasamal rayon AMEA A.A.Bakıxanov ad. Tarix və Etnologiya İnstitutu üzrə partiya təşkilatının sədr müavini