Əkinçi: milli şüurun oyanışına atılan ilk və cəsarətli addım - ŞƏRH

Azərbaycanın ictimai-siyasi, mədəni və mənəvi tarixində elə dönüş nöqtələri var ki, onlar sadəcə təqvim vərəqlərində qalan quru rəqəmlər deyil, bütöv bir xalqın taleyini, təfəkkürünü və gələcəyini yenidən formalaşdıran böyük intibahın başlanğıcıdır. 1875-ci il iyulun 22-si məhz belə bir müstəsna tarixi hadisəyə — "Əkinçi" qəzetinin ilk nömrəsinin nəşrinə şahidlik edərək, Azərbaycanın milli mətbuat tarixinin şərəfli və silinməz salnaməsini yaratdı. Bu, təkcə bir qəzetin işıq üzü görməsi, informasiya daşıyıcısının meydana çıxması deyildi; bu, əsrlərlə qaranlıq, cəhalət və xurafat içində boğulan, çar Rusiyasının amansız müstəmləkəçilik siyasəti altında milli kimliyini itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalan bir toplumun öz ana dilində, öz doğma səsi ilə dünyaya "mən varam" deyə hayqırması idi. Həsən bəy Zərdabinin timsalında, böyük bir fədakarlıq, intellektual cəsarət və vətənpərvərlik təcəssümü olaraq ortaya çıxan "Əkinçi", milli şüurun oyanmasında, xalqın qəflət yuxusundan ayılmasında və vahid ideya ətrafında birləşməsində misilsiz bir katalizator rolunu oynadı. Hər il iyulun 22-sinin ölkəmizdə Milli Mətbuat Günü kimi böyük ehtiramla qeyd olunması, əslində, o dövrün dəhşətli senzura və təqiblərinə sinə gərərək millətin gələcəyi naminə canını fəda edən maarifpərvər ziyalılara və onların əkdiyi azadlıq toxumlarına göstərilən ümummilli ehtiramın ən ali təzahürüdür.
XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycanın ictimai-siyasi və mənəvi mühiti olduqca mürəkkəb və ağır bir dövrünü yaşayırdı. Çar imperiyası yerli əhalini savadsız saxlamaqla imperiyanın itaətkar təbəqəsinə çevirmək siyasəti yürüdür, məktəblərdə və dövlət idarələrində ruslaşdırma siyasəti aparılırdı. Digər tərəfdən, cəmiyyət dini fanatizmin, köhnəlik tərəfdarlarının və xurafatın pəncəsində sıxılırdı. Belə bir boğucu atmosferdə Moskva Universitetinin təbiət elmləri fakültəsini bitirmiş ilk azərbaycanlı ali təhsilli mütəxəssis olan Həsən bəy Zərdabi dərk edirdi ki, xalqı bu mənəvi əsarətdən xilas etməyin, onu sivil dünyaya qovuşdurmağın yeganə yolu mətbuatdır. Lakin qəzet çıxarmaq xülyası çar məmurlarının divarlarını aşmaq üçün böyük maneələrlə qarşılaşdı. Zərdabi uzun illər boyu Tiflisdəki canişinlik idarəsinin qapılarını döyməli, qəzetin yalnız kənd təsərrüfatı, əkinçilik və elmi məsləhətlərdən bəhs edəcəyinə dair zəmanətlər verməli oldu. Qəzetin adının məhz "Əkinçi" seçilməsi də dahi mütəfəkkirin həm çar senzurasının şübhələrini yayındırmaq üçün istifadə etdiyi daxili bir manevr, həm də cəmiyyətin əsas hərəkətverici qüvvəsi olan, lakin hər cür hüquqdan məhrum edilmiş sadə zəhmətkeş insanlara — Azərbaycan kəndlisinə birbaşa xitab etmək, onlarla eyni dildə danışmaq istəyi idi.
1875-ci ildən 1877-ci ilə qədər fəaliyyət göstərən və cəmi 56 nömrəsi işıq üzü görən "Əkinçi", kiçik həcminə baxmayaraq, bütöv bir ensiklopediya və maarifçilik məktəbinə çevrildi. Qəzet "Daxiliyyə", "Əkin və ziraət xəbərləri", "Elmi xəbərlər", "Təzə xəbərlər" və "Məktubat" kimi bölmələri vasitəsilə oxucuya həm dünyada baş verən elmi-texniki tərəqqini çatdırır, həm də gündəlik həyatın, məişətin ən ağrılı problemlərini müzakirəyə çıxarırdı. Həsən bəy Zərdabi və onun ətrafında sıx birləşən Nəcəf bəy Vəzirov, Əsgər ağa Gorani, Seyid Əzim Şirvani, Mirzə Fətəli Axundzadə kimi dövrün nəhəng mütərəqqi ziyalıları qəzetin səhifələrindən bir tribuna kimi istifadə edirdilər. Onlar kəndlilərə torpaqdan daha səmərəli istifadə etməyin yollarını öyrətməklə yanaşı, həm də qadın azadlığı, qızların təhsil alması, məktəblərin açılması, köhnəlmiş adət-ənənələrin və dini xurafatın cəmiyyətə vurduğu zərərləri amansızcasına tənqid edirdilər. Qəzet hər bir nömrəsi ilə oxucuda sual vermək, analiz etmək və tənqidi düşünmək bacarığı formalaşdırırdı.
"Əkinçi"nin Azərbaycan mədəniyyəti qarşısında ən böyük və əvəzsiz xidmətlərindən biri də təmiz, canlı və sadə milli ədəbi dilin formalaşdırılması oldu. O dövrdə ziyalılar və din xadimləri tərəfindən istifadə olunan, ərəb-fars tərkibləri ilə yüklənmiş və sadə xalq üçün tamamilə anlaşılmaz olan ağır yazı dilinin əksinə olaraq, Zərdabi "Əkinçi"ni təmiz ana dilində nəşr etməyə başladı. Onun məqsədi qəzeti həm də bir savadlandırma vasitəsinə çevirmək idi. "Hər bir vilayətin qəzeti gərək o vilayətin xalqının dilində olsun ki, oxuyanlar ondan mənfəət götürsünlər" deyən böyük redaktor, dildəki süni maneələri qıraraq Azərbaycan türkcəsini mətbuatın, elmin və ictimai fikrin ortaq dilinə çevirməyi bacardı. Bu addım gələcəkdə formalaşacaq Azərbaycan publisistikasının və ədəbiyyatının dil təməllərini atdı.
Lakin çar Rusiyası imperiya daxilində türkdilli və müsəlman xalqların bu cür sürətlə oyanmasından, milli mənlik şüurunun yüksəlməsindən ciddi narahatlıq keçirməyə başladı. 1877-ci ildə başlayan Rusiya-Osmanlı müharibəsi bəhanə edilərək, "Əkinçi" qəzeti "siyasi cəhətdən etibarsız" elan olundu və fəaliyyəti rəsmən dayandırıldı. Həsən bəy Zərdabi Bakıdan uzaqlaşdırılaraq təqib altına alındı, lakin onun yandırdığı məşəl artıq sönməz bir alova çevrilmişdi. "Əkinçi" qapansa da, onun açdığı cığır böyük bir yola çevrildi. Ondan sonra gələn "Ziya", "Kəşkül", "Kaspi", "Həyat", "Füyuzat" və xüsusilə XX əsrin əvvəllərində milli oyanışın zirvəsi olan "Molla Nəsrəddin" jurnalı məhz "Əkinçi"nin genetik kodlarını daşıyırdı. Zərdabinin əkdiyi o ilk toxumlar 1918-ci ildə Şərqin ilk demokratik respublikası olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulması ilə nəticələnən milli azadlıq ideyasının əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrildi.
Nəticə etibarilə, "Əkinçi" sadəcə arxiv rəflərində saralmış tarixi bir sənəd, yaxud rəsmi yubileylərdə xatırlanan keçmiş bir xatirə deyil. O, bu günümüzün sürətli, çoxşaxəli və bəzən manipulyasiyalarla dolu qlobal informasiya burulğanında yolumuzu itirməmək üçün baxmalı olduğumuz milli və mənəvi kompasdır. 22 iyul Milli Mətbuat Gününü qeyd edərkən, "Əkinçi"nin irsi bizə xatırladır ki, medianın texnoloji imkanları, platformaları və formatları nə qədər dəyişsə də, mətbuatın üzərinə düşən tarixi missiyanın ağırlığı və müqəddəsliyi dəyişməz qalır. Jurnalistika sadəcə xəbər istehsal edən sənaye deyil; o, cəmiyyətin oyaq vicdanı, həqiqətin səsi və milli kimliyin qoruyucusudur. Həsən bəy Zərdabinin çətinliklər içində, heç bir maddi maraq güdmədən, yalnız xalqının işıqlı gələcəyi naminə atdığı o cəsarətli ilk addım, bu gün də müasir Azərbaycan jurnalistikası üçün fədakarlığın, təmənnasız xidmətin və vətəndaşlıq məsuliyyətinin ən ali meyarı olaraq qalmaqdadır.

Cəmilə Bağırova
YAP Ordubad rayon təşkilatının məsləhətçisi