Yeni geosiyasi reallıqlar fonunda Bakı–Berlin əməkdaşlığı - ŞƏRH

2026-cı il iyulun 20-də axşam saatlarında Brandenburg "Willy Brandt" hava limanına enən təyyarə adi bir dövlət başçısı vizitindən daha çoxunu simvolizə edirdi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Almaniya Federativ Respublikasına rəsmi səfəri — əvvəlcə martda planlaşdırılmış, lakin İran müharibəsi səbəbindən təxirə salınmış görüş — nəhayət iyulun 21-də baş tutdu. Bu, təqvimdə boş qalan bir tarixin doldurulması deyildi. Bu qlobal enerji xəritəsinin yenidən çəkildiyi, Avropanın təhlükəsizlik arxitekturunun sınağa çəkildiyi bir dövrdə iki ölkənin münasibətlərinin hansı məcraya axacağını göstərən lakmus kağızı idi. Səfərin gündəliyi geniş idi: Federal Prezident Frank-Valter Ştaynmayerlə protokol xarakterli görüş, Federal Kansler Fridrix Mertslə əsl siyasi məzmun daşıyan danışıqlar, Almaniya İqtisadiyyatının Şərq Komitəsinin sədri Mixael Harms başda olmaqla biznes dairələri ilə təmaslar və nəhayət, iki mühüm sənədin — o cümlədən "İkitərəfli Tərəfdaşlıq üçün Strateji Gündəlik haqqında Birgə Bəyannamə"nin — imzalanması. Cənab Prezident İlham Əliyevin Berlinə gəlişi elə bir həftəyə düşdü ki, bundan bir neçə gün əvvəl Şuşada keçirilən Qlobal Media Forumunda Azərbaycan rəhbəri Avropa Şurasından tam çıxma ehtimalını açıq şəkildə dilə gətirmişdi. Bu iki hadisənin — Strasburqla gərginləşən münasibətlər və Berlinlə dərinləşən tərəfdaşlıq — eyni həftədə üst-üstə düşməsi təsadüfi görünmür. Belə görünür ki, Bakı Avropa qitəsinə vahid, monolit blok kimi yox, fərqli maraq mərkəzlərindən ibarət məkan kimi yanaşır: institusional səviyyədə — Avropa Şurası kimi qurumlarla — tənqidi məsafə saxlanılarkən, ikitərəfli müstəvidə — Almaniya kimi ayrı-ayrı dövlətlərlə — praqmatik yaxınlaşma davam etdirilir. Bu, xarici siyasətdə seçici angajman strategiyasının aydın nümunəsidir və Azərbaycanın simvolik-dəyər əsaslı institutlardan çox, konkret maraqlara əsaslanan ikitərəfli formatlara üstünlük verdiyini göstərir. Almaniya tərəfi üçün də bu görüşün öz məntiqi var idi. Kansler Merts bəyanatında vurğuladı ki, idxalın, xüsusən qaz idxalının şaxələndirilməsi Berlin üçün strateji prioritetdir. Rusiya qazından imtina prosesinin ağrılı şəkildə davam etdiyi, Yaxın Şərqdə gərginliyin enerji bazarlarına təzyiq göstərdiyi bir mühitdə, öz istehlakından çox enerji istehsal edən nadir region ölkəsi kimi Azərbaycan Almaniya üçün cəlbedici alternativ tərəfdaş statusunu qoruyub saxlayır. Səfərin nüvəsini enerji məsələləri təşkil etdi və bu, təsadüfi deyil. Prezident Əliyev bəyanatında Azərbaycanın bu ildən Almaniyaya qaz nəqlinə başladığını, Alman şirkətləri ilə illik 1,5 milyard kubmetr həcmində 10 illik müqavilənin imzalandığını açıqladı. Rəqəm özlüyündə Almaniyanın ümumi qaz idxalı fonunda təvazökar görünsə də, simvolik və presedent yaradıcı əhəmiyyəti daha böyükdür — bu, Cənub Qaz Dəhlizinin son nöqtəsinin Mərkəzi Avropaya doğru genişlənməsinin ilk konkret addımı kimi qiymətləndirilə bilər. Eyni zamanda, Əliyevin bu rəqəmin artırıla biləcəyini, lakin əsas maneənin maliyyələşmə problemi olduğunu vurğulaması diqqətəlayiqdir. O, Avropa banklarının "yaşıl gündəlik" səbəbindən neft-qaz layihələrinə maliyyə dəstəyini dayandırmasına açıq eyham vuraraq, bu qurumların mövqelərini yenidən nəzərdən keçirməsini arzuladığını bildirdi. Bu ifadə əslində geniş Avropa siyasətindəki ziddiyyəti üzə çıxarır: bir tərəfdən Aİ ölkələri enerji təhlükəsizliyi naminə Xəzər qazına ehtiyac duyur, digər tərəfdən isə maliyyə institutları iqlim öhdəlikləri çərçivəsində karbohidrogen layihələrindən uzaqlaşır. Bu ikili trend Almaniya-Azərbaycan enerji əməkdaşlığının real potensialının nə dərəcədə reallaşacağı sualını açıq saxlayır. Ötən il ikitərəfli ticarət dövriyyəsinin 1,5 milyard dollar səviyyəsində qaldığı, bunun da əsas hissəsinin xam neft ixracından ibarət olduğu faktı isə münasibətlərin hələ də diversifikasiya olunmamış struktur xarakterini ortaya qoyur. Səfər çərçivəsində müzakirə olunan sənaye, nəqliyyat, logistika və yüksək texnologiyalar sahələrindəki əməkdaşlıq təşəbbüsləri məhz bu birtərəfli asılılığı azaltmaq məqsədi daşıyır, lakin bunların praktiki nəticələrini gələcək illərin statistikası göstərəcək. Görüşlərin yekununda iki əsas sənəd imzalandı. Birincisi — İkitərəfli Tərəfdaşlıq üçün Strateji Gündəlik haqqında Birgə Bəyannamə — münasibətlərin təkbaşına siyasi əlaqələrlə məhdudlaşmayıb, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, sənaye, elm, innovasiya və təhsil sahələrini əhatə edən sistemli baza yaratmaq iddiasındadır. İkincisi isə bərpaolunan enerji və "yaşıl keçid" sahəsində əməkdaşlıq memorandumu olub, Almaniyanın qabaqcıl texnologiyalarının Azərbaycanın külək və günəş enerjisi layihələrinə cəlbini nəzərdə tutur. Bu sənədlərin əhəmiyyətini qiymətləndirərkən müəyyən ehtiyat zəruridir. Diplomatik təcrübə göstərir ki, "strateji gündəlik" və "birgə bəyannamə" formatındakı sənədlər çox vaxt hüquqi öhdəlik gücündən çox, siyasi niyyət bəyanatı xarakteri daşıyır. Onların real təsiri konkret müqavilələrə, investisiya axınlarına və institusional mexanizmlərə — məsələn, yaradılması nəzərdə tutulan Azərbaycan-Almaniya Biznes Şurası kimi platformaların fəaliyyətinə — çevrilməsindən asılı olacaq. Bu baxımdan Berlin bəyannaməsinin uğuru bu gün deyil, gələcək 2-3 ildə imzalanacaq konkret kontraktların sayı ilə ölçülməlidir. Danışıqların diqqətdən kənarda qalmayan digər istiqaməti Cənubi Qafqazda sülh prosesi, o cümlədən Ermənistanla münasibətlərin perspektivi olub. Almaniyanın bu məsələyə marağı təsadüfi deyil — Avropa İttifaqı institusional olaraq regionda vasitəçilik rolunu gücləndirməyə çalışdığı bir dövrdə, Berlin kimi aparıcı üzv dövlətin birbaşa dialoqu region sabitliyinə töhfə vermək baxımından əlavə çəki daşıyır. Federal Prezident Ştaynmayerin Azərbaycanı və Almaniyanı geosiyasi turbulentlik fonunda "sabitlik adaları" kimi xarakterizə etməsi bu kontekstdə oxunmalıdır: Almaniya üçün Cənubi Qafqazda proqnozlaşdırıla bilən tərəfdaş tapmaq, həm enerji həm də geniş regional təhlükəsizlik hesablamalarının da bir hissəsidir. Azərbaycan-Almaniya münasibətlərinin son inkişafını təcrid olunmuş hadisə kimi deyil, daha geniş bir tendensiyanın parçası kimi görmək lazımdır. Son illərdə bir sıra Aİ dövlətləri — Fransa, İtaliya, Macarıstan kimi fərqli siyasi ənənələrə malik ölkələr də daxil olmaqla — enerji təhlükəsizliyi zərurəti qarşısında Xəzər hövzəsi ölkələri ilə ikitərəfli əməkdaşlığı gücləndirib, hətta bu, institusional səviyyədə insan hüquqları və demokratiya məsələləri üzrə tənqidi mövqelərlə paralel şəkildə baş verib. Bu, müasir Avropa xarici siyasətinin xarakterik cəhətidir: dəyərlərə əsaslanan ritorika ilə maraqlara əsaslanan praktika arasındakı gərginlik nadir hallarda tam həll olunur, əksinə, hər iki xətt paralel şəkildə davam etdirilir. Bununla belə, obyektivlik naminə qeyd etmək lazımdır ki, bu yanaşma Avropa daxilində hər zaman yekdil dəstək görmür. Avropa Parlamentinin bəzi fraksiyaları və insan hüquqları təşkilatları enerji əməkdaşlığının siyasi şərtsizliyini tənqid edir, bunun uzunmüddətli perspektivdə Avropanın normativ nüfuzunu zəiflədə biləcəyini iddia edirlər. Digər tərəfdən, praqmatik məktəbin tərəfdarları isə enerji təhlükəsizliyinin geosiyasi zərurət olduğunu, xüsusən Rusiya amilinin göz önündə olduğu bir dövrdə alternativ mənbələrdən imtinanın real qiymətinin yüksək olacağını vurğulayırlar. Berlin-Bakı formatı da məhz bu iki yanaşma arasındakı gərginliyin canlı nümunəsi kimi çıxış edir. Prezident İlham Əliyevin Berlin səfəri rəqəmlərdən, sənədlərdən və protokol tədbirlərindən ibarət adi bir vizit çərçivəsini aşaraq, Azərbaycan-Almaniya münasibətlərinin institusionallaşdırılması istiqamətində ciddi cəhd kimi qiymətləndirilə bilər. Enerji əməkdaşlığının genişlənməsi, yaşıl texnologiyalar üzrə yeni platformaların yaradılması və siyasi dialoqun strateji səviyyəyə qaldırılması — bunların hamısı real potensial daşıyır. Lakin hər hansı diplomatik nailiyyəti tələsik "tarixi dönüş nöqtəsi" elan etməkdən çəkinmək peşəkar jurnalistikanın əsas prinsiplərindəndir. Bu səfərin əsl əhəmiyyəti önümüzdəki aylarda və illərdə aydınlaşacaq: imzalanan bəyannamələr konkret investisiya layihələrinə çevriləcəkmi, elan olunan Biznes Şurası real fəaliyyətə başlayacaqmı, maliyyələşmə maneələri aradan qalxacaqmı. Bakı-Berlin oxu bu suallara müsbət cavab tapdığı təqdirdə, 21 iyul 2026-cı il tarixi həqiqətən də iki ölkə münasibətlərinin yeni mərhələsinin başlanğıc nöqtəsi kimi xatırlanacaq. Əks halda isə, o, arxivlərdə qalan daha bir xoş niyyət bəyanatı olaraq qeydə düşəcək.
Fərid Mustafayev
YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı