Milli kimliyimizin, dövlətçiliyimizin və gələcəyimizin əsas dayağı - ŞƏRH

Xalqın milli varlığını müəyyən edən əsas amillərdən biri onun dilidir. Tarix dəyişir, dövlətlər yaranır və süqut edir, ictimai-siyasi formasiyalar əvəzlənir, lakin xalqın kimliyini, milli yaddaşını və mənəvi dəyərlərini yaşadan ən qüdrətli vasitə ana dili olaraq qalır. Dil təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil; o, xalqın tarixi təcrübəsinin, ədəbi-bədii irsinin, elmi təfəkkürünün, mədəniyyətinin və dövlətçilik ənənələrinin daşıyıcısıdır. Məhz buna görə də ana dilinin qorunması və inkişafı hər bir müstəqil dövlət üçün strateji əhəmiyyət daşıyan məsələlərdən biridir.

Azərbaycan xalqı da minilliklər boyu öz dilini yaşatmaqla milli kimliyini qorumuş, onu zənginləşdirərək bu günümüzə çatdırmışdır. Azərbaycan dili əsrlər boyu Şərq mədəniyyətinin inkişafına mühüm töhfələr vermiş, böyük mütəfəkkirlərin, şair və yazıçıların yaradıcılığı ilə cilalanaraq müasir inkişaf səviyyəsinə yüksəlmişdir. Bu gün Azərbaycan dili müstəqil dövlətimizin rəsmi dili, Konstitusiya ilə qorunan milli sərvəti və dünya azərbaycanlılarını birləşdirən mənəvi bağdır.Bu baxımdan hər il 1 avqustun “Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü” kimi qeyd olunması xüsusi siyasi və mənəvi məna daşıyır. Bu əlamətdar gün Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 2001-ci il 9 avqust tarixli Fərmanı ilə təsis edilmişdir. Fərman ölkəmizdə latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına tam keçidin başa çatdırılması ilə bağlı qəbul olunsa da, onun mahiyyəti bundan daha geniş idi. Sənəd dövlət dilinin nüfuzunun artırılması, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və müstəqil Azərbaycanın ideoloji əsaslarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində mühüm strateji qərar idi.

Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi möhkəmləndirilməsi deyildikdə ilk növbədə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin adı yada düşür. Onun milli dilə münasibəti təsadüfi deyil, ardıcıl və uzaqgörən dövlətçilik siyasətinin tərkib hissəsi idi.1970-ci illərdə SSRİ-də mərkəzləşdirmə siyasətinin gücləndiyi, rus dilinin üstün mövqeyə malik olduğu bir dövrdə milli dillərin hüquqlarını qorumaq asan məsələ deyildi. Buna baxmayaraq, Heydər Əliyev Azərbaycanın milli maraqlarını qətiyyətlə müdafiə etdi. 1978-ci ildə qəbul edilən Azərbaycan SSR Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit olunması onun siyasi iradəsinin nəticəsi idi. Həmin dövrün siyasi reallıqları nəzərə alındıqda bu addım böyük cəsarət və uzaqgörənlik nümunəsi kimi qiymətləndirilir.

1993-cü ildə xalqın təkidli tələbi ilə siyasi hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev müstəqil Azərbaycan dövlətinin əsaslarını möhkəmləndirməklə yanaşı, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını da prioritet vəzifələrdən biri elan etdi. Onun rəhbərliyi ilə Azərbaycan dili dövlət idarəçiliyinin, qanunvericiliyin, təhsilin, elmin, diplomatiyanın və mədəni həyatın aparıcı dilinə çevrildi.

2001-ci il avqustun 9-da imzalanmış Fərman isə bu siyasətin məntiqi davamı idi. Həmin sənəd latın qrafikalı əlifbaya keçidin tam başa çatdırılmasını təmin etdi, dövlət qurumlarında, təhsil müəssisələrində, nəşriyyatlarda və kütləvi informasiya vasitələrində vahid yazı sisteminin tətbiqini sürətləndirdi. Bu qərar Azərbaycanın müasir dünya ilə inteqrasiyasına, informasiya mübadiləsinin genişlənməsinə və milli kimliyin daha da möhkəmlənməsinə xidmət etdi.

Ümummilli Lider deyirdi: “Hər bir xalqın milliliyini, mənəvi dəyərlərini yaşadan onun dilidir.” Bu fikir təkcə bir aforizm deyil, Azərbaycan dövlətinin dil siyasətinin ideoloji əsasını təşkil edən konseptual yanaşmadır.

Müstəqillik illərində Azərbaycan dili yalnız hüquqi status qazanmadı, həm də ictimai həyatın bütün sahələrində aparıcı mövqeyini möhkəmləndirdi. Dövlət dili haqqında qanunvericilik bazası təkmilləşdirildi, rəsmi sənədləşmə tamamilə Azərbaycan dilində aparılmağa başladı, ali və orta təhsil sistemində ana dilinin imkanları daha da genişləndirildi, klassik irsimizin latın qrafikalı nəşrləri hazırlanaraq oxuculara təqdim edildi.

Bu gün həmin siyasət Prezident İlham Əliyev tərəfindən müasir dövrün çağırışlarına uyğun şəkildə uğurla davam etdirilir. Dövlət başçısının imzaladığı fərman və sərəncamlar Azərbaycan dilinin qorunması, ədəbi dil normalarına əməl olunması, dilçiliyin inkişafı, terminologiya işinin təkmilləşdirilməsi və Azərbaycan dilinin informasiya məkanında mövqeyinin gücləndirilməsi istiqamətində mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Xüsusilə “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması və dövlət dilindən istifadənin daha da təkmilləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında” Sərəncam bu sahədə dövlət siyasətinin ardıcıl xarakter daşıdığını bir daha nümayiş etdirdi. Dövlət başçısı dəfələrlə vurğulayıb ki, Azərbaycan dili milli sərvətimizdir və onun qorunması hər bir vətəndaşın borcudur. XXI əsr informasiya və rəqəmsal texnologiyalar əsridir. Süni intellekt, böyük verilənlər, rəqəmsal platformalar, elektron hökumət sistemləri və avtomatlaşdırılmış tərcümə texnologiyaları dillərin inkişafına yeni tələblər irəli sürür. Bu gün dillər təkcə məktəbdə və ya kitabda deyil, həm də proqram təminatında, axtarış sistemlərində, süni intellekt modellərində, rəqəmsal xidmətlərdə yaşamalıdır.

Azərbaycanın həyata keçirdiyi rəqəmsal transformasiya strategiyası çərçivəsində Azərbaycan dilinin də bu proseslərdə layiqincə təmsil olunması mühüm vəzifələrdəndir. Ana dilində elektron lüğətlərin, milli dil korpuslarının, terminoloji bazaların, nitqin tanınması və sintez sistemlərinin, avtomatik tərcümə texnologiyalarının inkişaf etdirilməsi artıq yalnız elmi məsələ deyil, milli təhlükəsizlik və rəqabətqabiliyyətlilik məsələsidir.

Süni intellekt sistemlərinin Azərbaycan dilini daha yüksək səviyyədə başa düşməsi üçün keyfiyyətli rəqəmsal mətn bazalarının yaradılması, elmi və bədii ədəbiyyatın rəqəmsallaşdırılması, açıq məlumat resurslarının zənginləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu istiqamətdə dövlət qurumlarının, ali təhsil müəssisələrinin, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının, media subyektlərinin və informasiya texnologiyaları sektorunun birgə fəaliyyəti mühüm nəticələr verə bilər.

Qloballaşma şəraitində xarici dillərin öyrənilməsi zəruridir. Lakin bu, ana dilinə laqeyd münasibət formalaşdırmamalıdır. Xarici sözlərin lüzumsuz işlədilməsi, sosial şəbəkələrdə ədəbi dil normalarının pozulması, kobud yazı səhvləri və nitq mədəniyyətinə etinasız yanaşma Azərbaycan dilinin inkişafına mənfi təsir göstərən amillərdir.

Ana dilinin saflığının qorunması yalnız dilçi alimlərin və ya müəllimlərin vəzifəsi deyil. Bu, jurnalistin, yazıçının, dövlət qulluqçusunun, müəllimin, valideynin və hər bir vətəndaşın ümumi məsuliyyətidir. Xüsusilə media və rəqəmsal platformalar cəmiyyətdə düzgün dil mədəniyyətinin formalaşmasına böyük təsir göstərir. Buna görə də kütləvi informasiya vasitələrinin ədəbi dil normalarına ciddi riayət etməsi həm peşə etikası, həm də ictimai məsuliyyət məsələsidir.

Bu gün Azərbaycan dili yalnız ölkə daxilində deyil, dünyanın müxtəlif qitələrində yaşayan milyonlarla soydaşımızın milli kimliyini qoruyan mənəvi bağdır. Xaricdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan evləri, həftəsonu məktəbləri, diaspor təşkilatları və mədəniyyət mərkəzləri ana dilimizin yaşadılması istiqamətində mühüm missiya yerinə yetirirlər.

Eyni zamanda, Azərbaycan dilinin beynəlxalq elmi bazalarda, rəqəmsal platformalarda, elektron ensiklopediyalarda, süni intellekt sistemlərində və qlobal informasiya məkanında daha geniş təmsil olunması qarşıda duran əsas vəzifələrdən biridir. Dilimizin gələcəyi yalnız onu qorumaqla deyil, həm də inkişaf etdirmək, müasir texnologiyalarla uzlaşdırmaq və yeni nəsillər üçün rəqabətqabiliyyətli bilik mühitinə çevirməklə təmin edilə bilər.

Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü xalqımızın milli özünüdərk tarixində mühüm yer tutur. Bu gün bir daha xatırladır ki, dil milli sərvətdir, dövlətçiliyin əsas atributlarından biridir və müstəqilliyimizin mənəvi dayağıdır.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi dil siyasəti bu gün Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə yeni məzmun qazanaraq rəqəmsal dövrün tələblərinə uyğun inkişaf etdirilir. Qarşıda duran əsas məqsəd isə Azərbaycan dilini yalnız qorumaq deyil, həm də onu elm, innovasiya, süni intellekt və qlobal informasiya məkanında güclü mövqeyə malik müasir dünya dillərindən birinə çevirməkdir. Çünki ana dilini yaşadan xalq öz tarixini də yaşadır, dövlətini də möhkəmləndirir, gələcəyini də inamla qurur.

Sevinc Mustafayeva

YAP Culfa rayon təşkilatının fəalı