Azərbaycan və Mərkəzi Asiya arasında əməkdaşlığın yeni mərhələsi - ŞƏRH

2026-cı il oktyabrın 8-də Türkmənistanın Türkmanbaşı şəhərində Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətlərinin başçılarının 8-ci Məşvərət görüşü keçirilib. Görüş region ölkələri arasında siyasi dialoqun möhkəmləndirilməsi, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və qarşılıqlı maraq doğuran məsələlərin birgə müzakirəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Tədbirin yekununda bir sıra mühüm sənədlərin imzalanması dövlətlər arasında əməkdaşlığın daha sistemli və ardıcıl şəkildə inkişaf etdirilməsinə verilən önəmi nümayiş etdirib.

Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələri son illərdə yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Tarixi köklər, ortaq mədəni dəyərlər, dil və mənəvi yaxınlıq xalqlarımızı bir-birinə bağlayan əsas amillərdəndir. Bununla yanaşı, müasir dövrdə bu münasibətlər yalnız tarixi və mədəni bağlılıqla məhdudlaşmır, siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və humanitar sahələrdə konkret əməkdaşlıq istiqamətləri ilə zənginləşir. Türkmanbaşı görüşü də həmin əlaqələrin daha da gücləndirilməsi üçün mühüm platforma rolunu oynayır.

Görüşdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev, Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədov, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev, Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov, Tacikistan Prezidenti Emoməli Rəhmon və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev iştirak ediblər. Dövlət başçılarının bir araya gəlməsi regionun gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi, qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi və ortaq təşəbbüslərin həyata keçirilməsi baxımından əlamətdar hadisədir.

Məşvərət görüşlərinin əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, iştirakçı dövlətlər aktual məsələləri açıq və konstruktiv dialoq şəraitində müzakirə edir, milli maraqlarını nəzərə almaqla ümumi məqsədlər ətrafında əməkdaşlıq imkanlarını araşdırırlar. Bu format regionda sabitliyin qorunmasına, iqtisadi potensialın səmərəli istifadəsinə və dövlətlər arasında qarşılıqlı faydalı münasibətlərin genişləndirilməsinə xidmət edir. Azərbaycanın bu platformada tamhüquqlu iştirakçı kimi yer alması isə Xəzər dənizi hövzəsi ilə Mərkəzi Asiya arasında əlaqələrin daha sıx qurulmasına əlavə imkanlar yaradır.

Görüşün yekununda imzalanmış sənədlər dövlətlər arasında əməkdaşlığın siyasi və təşkilati əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Bu sənədlər bir tərəfdən iştirakçı ölkələrin ortaq mövqeyini ifadə edir, digər tərəfdən isə Məşvərət görüşləri formatının fəaliyyətini tənzimləyən normativ sənədlərlə bağlı qərar vasitəsilə əməkdaşlıq mexanizminin inkişafına istiqamət verir. Belə razılaşmaların əhəmiyyəti yalnız imzalanma mərasimi ilə ölçülmür; onların əsas dəyəri müəyyənləşdirilən məqsədlərin gələcəkdə konkret layihələrə və nəticələrə çevrilməsindədir.

8-ci Məşvərət görüşünün yekununda iki əsas sənəd imzalanıb: “Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət Görüşünün Birgə Bəyanatı” və “Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşünün normativ sənədləri haqqında Qərar”. Bu sənədlər dövlətlər arasında çoxtərəfli əməkdaşlığın inkişafı, birgə fəaliyyət istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi və Məşvərət görüşləri formatının hüquqi-təşkilati əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Birgə Bəyanatın əsas məqamlarından biri Azərbaycanın Məşvərət görüşlərində tamhüquqlu iştirakının əhəmiyyətinin vurğulanmasıdır. Azərbaycanın bu əməkdaşlıq formatına qoşulması Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əlaqələrin genişlənməsinə, Xəzər dənizi vasitəsilə iqtisadi və nəqliyyat münasibətlərinin daha da inkişafına şərait yaradır. Coğrafi baxımdan bir-birinə yaxın olan bu dövlətlərin ortaq təşəbbüslər ətrafında birləşməsi regionun beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdə mövqeyini gücləndirə bilər.

Sənəddə dövlətlərin Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və üzv olduqları digər beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsinə sadiqliyi də ifadə olunur. Bu yanaşma beynəlxalq münasibətlərdə qarşılıqlı hörmətin, dövlətlərin suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunmasının vacibliyini ön plana çıxarır. Eyni zamanda, regional və beynəlxalq təhlükəsizlik sahəsində birgə fəaliyyətin genişləndirilməsi, terrorizm, ekstremizm, transmilli mütəşəkkil cinayətkarlıq və kibercinayətkarlıq kimi təhlükələrə qarşı mübarizənin gücləndirilməsi nəzərdə tutulur.

İmzalanan sənədlərin mühüm istiqamətlərindən biri iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsidir. İştirakçı dövlətlər qarşılıqlı ticarətin artırılmasına, investisiya əlaqələrinin dərinləşdirilməsinə, sahibkarlar arasında birbaşa münasibətlərin qurulmasına və birgə müəssisələrin yaradılmasına maraq göstərirlər. Müntəzəm biznes forumlarının və sərgilərin təşkili, kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı, elektron ticarət imkanlarının genişləndirilməsi də iqtisadi əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə xidmət edən istiqamətlər sırasındadır.

Azərbaycanın iqtisadi inkişaf strategiyasında Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrin genişləndirilməsi mühüm yer tutur. Bu ölkələrlə ticarət dövriyyəsinin artırılması, qarşılıqlı investisiyaların təşviqi və sənaye sahəsində birgə layihələrin həyata keçirilməsi yeni iqtisadi imkanlar yaradır. Dövlətlər arasında mövcud potensialdan səmərəli istifadə edilməsi istehsal sahələrinin inkişafına, yeni iş imkanlarının yaranmasına və regional bazarlara çıxışın asanlaşmasına töhfə verə bilər.

Nəqliyyat və logistika sahəsi də Birgə Bəyanatda xüsusi diqqət yetirilən məsələlərdəndir. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, tranzit imkanlarının genişləndirilməsi və nəqliyyat infrastrukturunun əlaqələndirilməsi region ölkələrinin iqtisadi maraqlarına uyğundur. Azərbaycan özünün əlverişli coğrafi mövqeyi, dəniz limanı, dəmir yolları, avtomobil yolları və digər nəqliyyat imkanları vasitəsilə Mərkəzi Asiya ilə beynəlxalq bazarlar arasında əlaqələrin gücləndirilməsində mühüm rol oynaya bilər. Bu baxımdan imzalanmış sənədlər nəqliyyat sahəsində əməkdaşlığın daha da inkişaf etdirilməsinə siyasi dəstək verir.

Türkmanbaşı görüşündə imzalanan Birgə Bəyanatın digər mühüm istiqaməti enerji əməkdaşlığının genişləndirilməsidir. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri enerji ehtiyatları, enerji infrastrukturu və bərpaolunan enerji mənbələri baxımından əhəmiyyətli potensiala malikdirlər. Bu potensialın birgə layihələr vasitəsilə reallaşdırılması həm regional iqtisadi inkişafa, həm də beynəlxalq enerji bazarlarında əməkdaşlığın güclənməsinə şərait yarada bilər.

Xüsusilə Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında yaşıl enerjinin istehsalı və ötürülməsi istiqamətində əməkdaşlıq mühüm perspektivlərə malikdir. Mərkəzi Asiyada istehsal olunan yaşıl elektrik enerjisinin Azərbaycan vasitəsilə Avropaya çatdırılması ideyası regionlararası enerji əlaqələrinin inkişafına xidmət edir. Belə təşəbbüslər ənənəvi enerji resursları ilə yanaşı, alternativ enerji mənbələrinin də iqtisadi münasibətlərdə rolunu artırır. Eyni zamanda, enerji sahəsində təcrübə mübadiləsi və yeni layihələrin araşdırılması dövlətlərin uzunmüddətli inkişaf məqsədlərinə uyğun gəlir.

Müasir dövrdə rəqəmsal inkişaf və innovasiyalar da dövlətlərarası əməkdaşlığın vacib istiqamətlərindən birinə çevrilib. Birgə Bəyanatda rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi, süni intellekt, elmi-texniki tərəqqi və innovasiya sahələrində əməkdaşlığın gücləndirilməsinə diqqət yetirilir. Azərbaycanda Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının Regional Sürətləndirmə Mərkəzinin yaradılması regionda rəqəmsal transformasiya, startap ekosisteminin inkişafı və innovativ təşəbbüslərin dəstəklənməsi baxımından əhəmiyyətli addım kimi qiymətləndirilir.

Rəqəmsallaşmanın genişlənməsi dövlət xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi, sahibkarlıq fəaliyyətinin asanlaşdırılması və iqtisadi proseslərin daha səmərəli idarə olunması üçün imkanlar yaradır. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətlərinin bu sahədə təcrübə mübadiləsi aparması, texnoloji yeniliklərdən birgə faydalanması və rəqəmsal həlləri müxtəlif sektorlarda tətbiq etməsi regionun rəqabət qabiliyyətini yüksəldə bilər. Bu əməkdaşlıq xüsusilə gənclərin innovasiya fəaliyyətinə cəlb olunması, müasir peşə bacarıqlarının inkişafı və yeni iqtisadi sahələrin formalaşması baxımından vacibdir.

Sənəddə ətraf mühitin mühafizəsi, iqlim dəyişiklikləri ilə mübarizə və təbii ehtiyatlardan davamlı istifadə məsələləri də öz əksini tapır. Su ehtiyatlarının qorunması, ekoloji tarazlığın saxlanılması, biomüxtəlifliyin müdafiəsi və ekoloji cəhətdən təmiz texnologiyaların tətbiqi region ölkələrinin ortaq maraqlarına uyğundur. Mərkəzi Asiya və Xəzər hövzəsi üçün ekoloji problemlərin həlli dövlətlərin əlaqələndirilmiş fəaliyyətini tələb edir. Buna görə də təcrübə mübadiləsi, elmi tədqiqatlar və birgə ekoloji layihələr gələcək əməkdaşlığın mühüm hissəsi ola bilər. Humanitar sahədə əməkdaşlığın inkişafı da sənəddə mühüm yer tutur. Azərbaycan və Mərkəzi Asiya xalqlarını birləşdirən ortaq tarixi irs, mədəniyyət, ədəbiyyat, incəsənət və mənəvi dəyərlər münasibətlərin möhkəmlənməsi üçün geniş imkanlar yaradır. Mədəni tədbirlərin təşkili, elmi əlaqələrin genişləndirilməsi, tarixi şəxsiyyətlərin irsinin təbliği və xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsi dövlətlər arasındakı dostluq münasibətlərinin davamlılığını təmin edən amillərdəndir.

Gənclər arasında əlaqələrin inkişafı, idman tədbirlərinin keçirilməsi, turizm imkanlarının genişləndirilməsi və səhiyyə sahəsində təcrübə mübadiləsi də əməkdaşlığın sosial istiqamətlərini zənginləşdirir. Bu təşəbbüslər insanların bir-birini daha yaxından tanımasına, ortaq dəyərlərin qorunmasına və gələcək nəsillər arasında dostluq münasibətlərinin möhkəmlənməsinə kömək edir. Turizm sahəsində birgə fəaliyyət isə regionun tarixi və təbii zənginliklərinin beynəlxalq miqyasda tanıdılmasına, iqtisadi fəallığın artmasına və yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər.

Cəmilə Bağırova

YAP Ordubad rayon təşkilatının məsləhətçisi