Nəticəsiz vasitəçilik işğalın uzanmasına xidmət etdi

Vasitəçilik münaqişənin həllini yaxınlaşdırdığı, tərəflərin öhdəliklərini aydınlaşdırdığı və razılaşmaların yerinə yetirilməsinə kömək etdiyi zaman etimad qazanır. Danışıqların uzun müddət davam etməsi isə özlüyündə uğur göstəricisi sayıla bilməz. Əsas meyar prosesin hansı nəticəyə gətirməsidir. Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 15-də Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin 7-ci Zirvə Görüşündə çıxışı zamanı ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyətinə verdiyi qiymət bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlət başçısının səsləndirdiyi fikirlər uzun illər davam etmiş vasitəçiliyin nəticəsizliyini və bunun yaratdığı təhlükələri yenidən diqqət mərkəzinə gətirdi.
1992-ci ildə yaradılmış Minsk qrupu Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsinin həlli üçün beynəlxalq vasitəçilik formatı kimi fəaliyyət göstərirdi. Bu formatdan gözlənti işğalın aradan qaldırılması, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi və insanların öz yurdlarına qayıtması üçün sülh yolunun tapılması idi. Lakin illər keçdikcə görüşlər, səfərlər və bəyanatlar konkret nəticəyə çevrilmədi. Diplomatik təmaslar davam etdiyi halda, işğal altında olan şəhər və kəndlər azad edilmədi, məcburi köçkünlərin qayıdışı təmin olunmadı.
Vasitəçiliyin səmərəliliyini qiymətləndirərkən məhz bu nəticəsizlik əsas götürülməlidir. Danışıqların məqsədi münaqişənin yaratdığı vəziyyəti dəyişmək idi. Əgər uzun illər ərzində həmin vəziyyət mahiyyətcə dəyişmirdisə, prosesin özünün ciddi qiymətləndirilməsinə ehtiyac vardı. Azərbaycan cəmiyyətinin vasitəçilikdən gözlədiyi nəticə aydın idi: işğala son qoyulmalı, ölkəmizin suveren hüquqları bərpa edilməli idi. Diplomatik fəaliyyətin intensivliyi bu məqsədlərə yaxınlaşma ilə müşayiət olunmadıqda onun faydasına inamın zəifləməsi təbii idi.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Minsk qrupunun fəaliyyətinin imitasiya xarakteri daşıdığının vurğulanması proseslə nəticə arasındakı bu ziddiyyəti ifadə edir. Danışıqların mövcudluğu beynəlxalq səviyyədə məsələnin diqqətdə saxlanıldığı təsəvvürünü yaradırdı. Lakin işğalın davam etməsi həmin diqqətin təsirli fəaliyyətə çevrilmədiyini göstərirdi. Belə şəraitdə diplomatik prosesin qorunması həllə nail olmaq vəzifəsini arxa plana keçirirdi. İllərlə davam edən gözlənti isə Azərbaycan xalqının üzləşdiyi ədalətsizliyi aradan qaldırmırdı.
Bu nəticəsizliyin ən ağır yükünü doğma torpaqlarından didərgin salınmış insanlar daşıyırdılar. Danışıqların hər yeni mərhələsini qayıdış ümidi ilə izləyən ailələr növbəti dəfə qeyri-müəyyənliklə üzləşirdilər. İnsanların ömründən illər keçir, doğma yurda dönmək arzusu gələcək tarixə saxlanılırdı. Məcburi köçkünlük şəraitində böyüyən uşaqlar valideynlərinin kəndlərini, evlərini və məktəblərini yalnız xatirələrdən tanıyırdılar. Buna görə vasitəçiliyin nəticəsizliyi siyasi məsələ olmaqla yanaşı, bütöv nəsillərin həyatına təsir göstərən humanitar problem idi.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamə işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasını tələb edirdi. Bu sənədlər münaqişənin həllinə dair hüquqi əsasları müəyyənləşdirirdi. Vasitəçilik fəaliyyəti həmin əsasların həyata keçirilməsini yaxınlaşdırmalı idi. Lakin qətnamələrin tələbləri yerinə yetirilmədiyi halda danışıqlar davam etdirilir, işğalın nəticələri isə qalırdı. Hüquqi tələblərlə diplomatik proses arasında təsirli əlaqənin qurulmaması həll imkanlarını zəiflədən mühüm amillərdən biri oldu.
Münaqişədə tərəflərlə ünsiyyət saxlamaq vasitəçilik üçün zəruridir. Bununla yanaşı, vasitəçi baş vermiş hüquq pozuntusunun mahiyyətini dəqiq nəzərə almalıdır. İşğala məruz qalmış dövlətin hüquqlarının bərpası tələbi ilə işğalı davam etdirən tərəfin mövqeyinə eyni yanaşma tətbiq edildikdə məsuliyyət məsələsi qeyri-müəyyənləşir. Belə qeyri-müəyyənlik isə mövcud vəziyyəti saxlamaq istəyən tərəfin imkanlarını artırır. Ədalətli həll üçün dialoqla yanaşı, hüquqi aydınlıq və öhdəliklərin yerinə yetirilməsi tələbi də vacibdir.
Ermənistanın işğalı davam etdirməsi qarşısında təsirli beynəlxalq tədbirlərin görülməməsi cəzasızlıq mühitini gücləndirirdi. İşğalın siyasi və hüquqi nəticələri ilə üzləşməyən tərəf danışıqların uzanmasından faydalana bilirdi. Zaman keçdikcə məsələni həll etmək əvəzinə, mövcud vəziyyəti qəbul etdirmək cəhdləri üçün şərait yaranırdı. Bu, vasitəçiliyin qarşısında duran vəzifənin nə qədər ciddi olduğunu göstərirdi: proses vaxtın uzadılması vasitəsinə çevrilməməli, konkret dəyişikliklərə xidmət etməli idi.
Ermənistan rəhbərliyinin sonrakı bəyanatları da diplomatik prosesin nə qədər həssas vəziyyətə düşdüyünü göstərdi. 2019-cu ildə Azərbaycanın o zaman işğal altında olan Xankəndi şəhərində səsləndirilmiş “Qarabağ Ermənistandır və nöqtə” bəyanatı danışıqların məntiqinə ağır zərbə vurdu. Bu mövqe Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə açıq iddia ifadə edirdi. Belə bəyanatlara prinsipial münasibətin göstərilməməsi danışıqlar yolu ilə həllə olan inamı daha da sarsıdırdı.
Azərbaycan uzun illər sülh yolu ilə həll imkanlarını qorumağa çalışdı. Bununla belə, danışıqlarda iştirak ölkəmizin öz ərazi bütövlüyündən imtina etməsi mənasına gələ bilməzdi. Azərbaycan dövləti üçün sülh prosesi işğalın aradan qaldırılmasına xidmət etməli idi. Ərazi bütövlüyünün pozulmasını qeyri-müəyyən müddətə qəbul etmək xalqımızın hüquqları və dövlətimizin suverenliyi ilə uzlaşmırdı. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə bu mövqe ardıcıl müdafiə olundu.
2020-ci ilin Vətən müharibəsində Azərbaycan öz torpaqlarını işğaldan azad etdi və uzun illər dəyişməz qalmış vəziyyətə son qoydu. Bu nəticə əvvəlki vasitəçilik fəaliyyətinin qiymətləndirilməsini də zəruri etdi. İllər ərzində həll olunmamış qalan məsələnin hansı səbəblərdən uzandığı, vasitəçilərin hansı imkanlardan istifadə etmədiyi və qəbul edilmiş hüquqi sənədlərin niyə icrasız qaldığı sualları öz aktuallığını saxlayır. Belə qiymətləndirmə gələcək münaqişələrdə eyni səhvlərin təkrarlanmaması üçün əhəmiyyətlidir.
Minsk qrupunun təcrübəsi beynəlxalq vasitəçiliyin aydın məqsədlərə, məsuliyyətə və nəticələrin qiymətləndirilməsinə söykənməli olduğunu göstərir. Danışıqların hansı mərhələdə olduğu, tərəflərin hansı öhdəlikləri yerinə yetirdiyi və irəliləyişə nəyin mane olduğu dəqiq müəyyənləşdirilməlidir. Münaqişənin dondurulması onun həlli kimi təqdim edilə bilməz. Həll olunmamış işğal, pozulmuş hüquqlar və doğma yurda qayıda bilməyən insanların taleyi təhlükəsizlik probleminin davam etdiyini göstərir.
Prezident İlham Əliyevin AQEM-in Bakı Zirvə Görüşündə bu məsələyə toxunması Azərbaycanın yaşadığı təcrübədən çıxan dərsləri beynəlxalq gündəliyə gətirdi. Vasitəçilik etimadı qorumaq üçün hüquqa əsaslanmalı və real dəyişiklik yaratmalıdır. İşğalın uzanmasına şərait yaradan nəticəsizlik isə gələcək qarşıdurmaların riskini artırır. Azərbaycanın təcrübəsi beynəlxalq diplomatiya qarşısında aydın tələb qoyur: sülhə xidmət edən proses insanların hüquqlarının bərpasında və dövlətlərin suverenliyinin təmin olunmasında öz nəticəsini göstərməlidir.

Ağaş Paşayev,
YAP Neftçala rayon təşkilatı ərazi partiya təşkilatının sədri
Həsənabad qəsəbə İƏD üzrə nümayəndə