Bakıdan dünyaya ünvanlanan ədalət mesajı - ŞƏRH

Beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin mövqeyi yalnız onların siyasi və iqtisadi imkanları ilə deyil, müdafiə etdikləri prinsiplərin ardıcıllığı və tarixi sınaqlar qarşısında nümayiş etdirdikləri iradə ilə də müəyyən olunur. Bəzən bir siyasi çıxışın əhəmiyyəti onun səsləndirildiyi məkanın hüdudlarını aşaraq bütöv bir dövrün ziddiyyətlərini, xalqların yaşadığı ağrıları və gələcəyə dair gözləntiləri özündə ehtiva edir. Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 15-də Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşündəki çıxışı da məhz bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Dövlət başçısının səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın mürəkkəb tarixi təcrübəsini, beynəlxalq hüquqa münasibətini, ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində keçdiyi yolu və regionda dayanıqlı sülhə dair baxışlarını vahid siyasi məntiq daxilində birləşdirirdi.

Bu çıxışın mahiyyətində dayanan əsas fikir beynəlxalq münasibətlərin ən mühüm prinsipinə — ədalətin universallığına söykənirdi. Hüquq ayrı-ayrı dövlətlərin siyasi maraqlarına uyğun dəyişən yanaşma vasitəsinə çevrilməməli, beynəlxalq öhdəliklər bütün ölkələr üçün eyni məsuliyyət yaratmalıdır. Əks halda, hüququn nüfuzu zəifləyir, beynəlxalq təşkilatların qərarlarına inam azalır və münaqişələrin həlli üçün nəzərdə tutulan mexanizmlər öz təsir gücünü itirir.

Azərbaycanın müstəqillik tarixinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri suverenlik və ərazi bütövlüyü uğrunda uzunmüddətli mübarizə ilə səciyyələnməsidir. Ölkəmiz müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Ermənistanın hərbi təcavüzü ilə üzləşmiş, ərazilərinin bir hissəsi işğal olunmuş, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin salınmışdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaşanan dağıntılar, tarixi-mədəni irsə vurulan zərər, insanların fundamental hüquqlarının pozulması bu münaqişənin yalnız siyasi deyil, həm də dərin humanitar məzmun daşıdığını göstərirdi.

Münaqişənin ilk mərhələlərindən etibarən beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri Azərbaycanın haqlı mövqeyinin əsasını təşkil edirdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamə Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasını tələb edirdi. Lakin həmin qətnamələrin icrasının təmin olunmaması beynəlxalq münasibətlər sistemində ciddi bir problemi üzə çıxardı: hüquqi qərarın mövcudluğu onun real həyatda həyata keçirilməsi üçün həmişə kifayət etmir.

Uzun illər davam edən danışıqlar, vasitəçilik təşəbbüsləri və diplomatik təmaslar münaqişənin ədalətli həllinə gətirib çıxarmadı. ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində aparılan fəaliyyət də nəticəsiz qaldı. Bu müddətdə doğma torpaqlarına qayıtmaq hüququ gözləyən insanların taleyi, işğalın yaratdığı humanitar fəsadlar və regional təhlükəsizlik problemləri həllini tapmadı. Beləliklə, Azərbaycanın qarşılaşdığı vəziyyət beynəlxalq hüququn yalnız bəyan edilməsinin deyil, onun icrasının da nə qədər vacib olduğunu göstərən nümunəyə çevrildi.

Prezident İlham Əliyevin AQEM Zirvə Görüşündə səsləndirdiyi fikirlər bu tarixi təcrübənin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Çünki hüquq yalnız pozuntuları müəyyənləşdirmək üçün deyil, onların qarşısını almaq və pozulmuş ədaləti bərpa etmək üçün də işlək mexanizmlərə malik olmalıdır. Bu mexanizmlər olmadıqda beynəlxalq qərarlar öz çəkisini itirir, təcavüzkar davranışın qarşısının alınması çətinləşir və yeni münaqişələr üçün təhlükəli zəmin yaranır.

Azərbaycanın münaqişənin həlli istiqamətində keçdiyi yol diplomatik səylərlə hərbi-siyasi reallıqların bir-birini tamamladığı mürəkkəb proses olmuşdur. Ölkəmiz uzun müddət münaqişənin danışıqlar yolu ilə həllinə üstünlük vermiş, beynəlxalq vasitəçilik imkanlarından istifadə etmişdir. Lakin işğalın davam etməsi, hərbi təxribatlar və sülh prosesinə zidd bəyanatlar qarşıdurmanın aradan qaldırılmasını çətinləşdirirdi.

2019-cu ildə Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın Xankəndidə səsləndirdiyi “Qarabağ Ermənistandır və nöqtə” bəyanatı münaqişənin siyasi həllinə mane olan yanaşmanın bariz ifadələrindən biri idi. Bu cür mövqelər beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərə hörmət və qarşılıqlı etimad prinsipləri ilə uzlaşmırdı. Belə şəraitdə Azərbaycanın təhlükəsizlik maraqlarının qorunması və ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi dövlət siyasətinin əsas vəzifələrindən biri olaraq qalırdı.

2020-ci ilin Vətən müharibəsi bu uzunmüddətli prosesin dönüş nöqtəsinə çevrildi. Azərbaycan Ordusunun nümayiş etdirdiyi peşəkarlıq, qəhrəmanlıq və yüksək döyüş hazırlığı nəticəsində ölkəmizin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm nəticələr əldə olundu. Qırx dörd gün davam edən müharibə zamanı çoxsaylı yaşayış məntəqələri işğaldan azad edildi, 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanat isə hərbi əməliyyatların dayandırılmasına və ərazilərin bir hissəsinin Azərbaycana qaytarılmasına şərait yaratdı.

Bununla belə, ölkəmizin suverenliyinin tam bərpası üçün əlavə addımlara ehtiyac qalırdı. Azərbaycan sonrakı dövrdə də diplomatik imkanları və siyasi təmasları davam etdirdi. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Qarabağda separatçı silahlı strukturların fəaliyyətinə son qoyuldu və Azərbaycanın bütün ərazisində suverenliyi bərpa edildi.

Bu nəticə Azərbaycan dövlətçiliyinin mühüm tarixi mərhələsini tamamladı. Dövlət suverenliyinin bərpası yalnız ərazi üzərində nəzarətin təmin edilməsi deyil, həm də konstitusion quruluşun ölkənin bütün ərazisində qüvvəsinin təsdiqi demək idi. Bununla Azərbaycan xalqının uzun illər davam edən doğma torpaqlara qayıdış arzusu qarşısında yeni imkanlar yarandı, işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və yenidən qurulması gündəliyi ön plana keçdi.

Tarixi qələbələrin əsl dəyəri yalnız onların əldə edildiyi şəraitlə deyil, sonrakı mərhələdə nümayiş etdirilən siyasi məsuliyyətlə də ölçülür. Azərbaycanın münaqişədən sonrakı dövrdə sülh gündəliyinə üstünlük verməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Uzun illər işğalın, məcburi köçkünlüyün və dağıntıların ağır nəticələri ilə üzləşmiş ölkəmiz regionun gələcəyini qarşıdurmanın davamında deyil, sabitliyin və əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsində görür.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın yaşadığı faciələrə baxmayaraq sülh təklif etməsi xüsusi siyasi məna daşıyırdı. Bu mövqe milli maraqlardan geri çəkilmək deyil, əksinə, əldə edilmiş nəticələri davamlı siyasi reallığa çevirmək istəyinin ifadəsidir. Sülhün qurulması keçmişi unutmaq anlamına gəlmir. Sülh tarixi həqiqətlərin qəbul edilməsini, hüquqi məsuliyyətin təmin olunmasını, qarşılıqlı öhdəliklərə hörmət göstərilməsini və gələcək nəsillərin təhlükəsizliyinin düşünülməsini tələb edir.

Münaqişənin ağır nəticələrinin aradan qaldırılması üçün hüquqi məsuliyyət məsələsi də mühüm yer tutur. Müharibə cinayətləri və digər ağır hüquq pozuntuları ilə bağlı ittihamların araşdırılması qanunun aliliyi, sübutların qiymətləndirilməsi və ədalətli məhkəmə prinsipləri əsasında həyata keçirilməlidir. Hüquqi məsuliyyətin təmin olunması ilə davamlı sülh arasında əlaqə məhz bu nöqtədə meydana çıxır: sülh yalnız siyasi razılaşma deyil, həm də hüquqa əsaslanan etimad mühitidir.

Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, infrastrukturun yenidən qurulması, iqtisadi həyatın canlandırılması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsidir. Bu istiqamətdə görülən işlər qələbənin nəticələrinin insanların gündəlik həyatında hiss olunmasına, regionda yeni inkişaf imkanlarının yaranmasına xidmət edir. Deməli, Azərbaycanın sülhə dair yanaşması təkcə siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmır, bərpa və quruculuq fəaliyyətində də öz əksini tapır.

Prezident İlham Əliyevin çıxışının əhəmiyyəti Azərbaycanın tarixi məsələlərə münasibətinin ifadəsi ilə məhdudlaşmırdı. Bakı Zirvə Görüşü ölkəmizin beynəlxalq əməkdaşlıq platformalarında artan rolunu və çoxtərəfli diplomatiyaya verdiyi önəmi də nümayiş etdirirdi. Asiya ilə Avropanın qovuşuğunda yerləşən Azərbaycan nəqliyyat, enerji, ticarət və kommunikasiya əlaqələrinin inkişafında mühüm mövqeyə malikdir.

Ölkəmizin geostrateji əhəmiyyəti yalnız coğrafi yerləşmə ilə müəyyən edilmir. Azərbaycanın regional və beynəlxalq təşəbbüsləri, müxtəlif dövlətlərlə qurduğu qarşılıqlı faydalı münasibətlər, nəqliyyat bağlantılarının genişləndirilməsi istiqamətində həyata keçirdiyi layihələr onu Avrasiya məkanında mühüm tərəfdaşa çevirir. Bu imkanlardan səmərəli istifadə isə sabitliyin qorunmasını, dövlətlər arasında etimadın gücləndirilməsini və qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılmasını tələb edir.

Azərbaycanın AQEM-ə sədrliyi dövründə nəqliyyat və bağlantılar, rəqəmsallaşma, ətraf mühitin mühafizəsi, turizm, təhsil və elm kimi sahələrdə əməkdaşlığa diqqət yetirməsi ölkəmizin çoxtərəfli diplomatiyaya verdiyi töhfəni göstərir. Bu istiqamətlər üzrə əməkdaşlığın inkişafı üzv dövlətlər arasında əlaqələrin genişlənməsinə, ortaq problemlərin müzakirəsinə və praktiki təşəbbüslərin həyata keçirilməsinə imkan yaradır.

AQEM kimi beynəlxalq platformaların əhəmiyyəti həm də ondan ibarətdir ki, burada fərqli siyasi və iqtisadi maraqlara malik dövlətlər arasında dialoq üçün imkanlar mövcuddur. Müasir dünyada təhlükəsizlik məsələləri, iqtisadi qarşılıqlı asılılıq, enerji təminatı, nəqliyyat dəhlizləri və ekoloji problemlər bir-biri ilə sıx bağlıdır. Bu problemlərin həlli ayrı-ayrı dövlətlərin səyləri ilə məhdudlaşa bilməz. Ona görə də qarşılıqlı hörmətə, suverenliyə və beynəlxalq hüquqa əsaslanan əməkdaşlıq mexanizmlərinin möhkəmləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bakının belə bir zirvə görüşünə ev sahibliyi etməsi Azərbaycanın beynəlxalq dialoqa açıq mövqeyini və müxtəlif tərəflər arasında əməkdaşlığın inkişafında iştirak etmək niyyətini nümayiş etdirirdi. Ölkəmiz öz milli maraqlarını qətiyyətlə müdafiə etməklə yanaşı, ortaq gündəliyə malik məsələlər üzrə təşəbbüslər irəli sürür, regional əlaqələrin genişlənməsinə töhfə verir.

Müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminin qarşısında duran əsas çağırışlardan biri dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipinin ardıcıl şəkildə qorunmasıdır. Beynəlxalq hüquq yalnız böhranlar zamanı xatırlanan siyasi arqumentə çevrilməməlidir. O, dövlətlərarası münasibətlərin gündəlik fəaliyyətində, beynəlxalq təşkilatların qərarlarında və münaqişələrin həlli mexanizmlərində real təsir gücünə malik olmalıdır.

Azərbaycanın keçdiyi tarixi yol bu baxımdan mühüm nəticələr ortaya qoyur. Ölkəmiz beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyini uzun illər müdafiə etmiş, diplomatik həll imkanlarından istifadə etmiş və nəticədə öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmişdir. Bu təcrübə göstərir ki, sülhün davamlılığı üçün hüquqi prinsiplərin siyasi maraqlardan asılı olmayaraq qorunması vacibdir. Bir dövlətin hüququna münasibətdə nümayiş etdirilən seçicilik başqa dövlətlərin təhlükəsizliyinə də təsirsiz ötüşmür.

Prezident İlham Əliyevin AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşündəki çıxışının siyasi çəkisi məhz bu məqamda üzə çıxır. Bakıdan səslənən mesaj Azərbaycanın milli tarixindən qaynaqlansa da, daha geniş beynəlxalq məna daşıyır: ədalət seçici ola bilməz, suverenlik ayrı-ayrı ölkələr üçün fərqli meyarlarla ölçülə bilməz, beynəlxalq qərarlar isə icrasız qaldıqda öz məqsədinə xidmət edə bilməz.

Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran əsas hədəf əldə edilmiş suverenliyi möhkəmləndirmək, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə quruculuq işlərini davam etdirmək və regionda sülhün uzunmüddətli əsaslarını yaratmaqdır. Bu hədəfə çatmaq qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsini, təhdid və revanşist yanaşmalardan uzaq durulmasını, beynəlxalq öhdəliklərin yerinə yetirilməsini tələb edir.

Bakıdan dünyaya ünvanlanan mesajın mahiyyəti bir həqiqətdə cəmlənir: davamlı sülhün təməli ədalət, dövlət suverenliyinə hörmət və beynəlxalq hüququn hamı üçün bərabər tətbiqidir. Azərbaycanın tarixi təcrübəsi bu prinsiplərin əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirir. Ölkəmiz öz haqqını müdafiə etməklə yanaşı, regionun gələcəyini sabitlik, əməkdaşlıq və qarşılıqlı etimad üzərində qurmağa çalışır. Beynəlxalq ictimaiyyət üçün əsas nəticə isə dəyişməzdir: hüququn gücü yalnız onun mövcudluğu ilə deyil, hər bir halda qorunması və icrası ilə müəyyən olunur.

İlahə Qurbanova

YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı