Bakıdan dünyaya sülh çağırışı: Prezident İlham Əliyevin çıxışında yeni beynəlxalq münasibətlərə baxış - FOTO

Dünyada siyasi qarşıdurmaların, regional münaqişələrin və dövlətlərarası etimadsızlığın artdığı bir dövrdə xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın qorunması beynəlxalq münasibətlərin ən aktual məsələlərindən birinə çevrilib. Müxtəlif siyasi maraqların toqquşduğu, beynəlxalq hüququn tətbiqi ilə bağlı fikir ayrılıqlarının dərinləşdiyi şəraitdə dialoq imkanlarının genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məhz belə bir dövrdə, 2026-cı il oktyabrın 27-də Bakıda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini yenidən sülh, qarşılıqlı hörmət və əməkdaşlıq məsələlərinə yönəltdi.
“Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusuna həsr olunmuş Forumun açılış mərasimində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin çıxışı mədəniyyətlərarası münasibətlərlə yanaşı, beynəlxalq təhlükəsizlik, dövlətlərin suverenliyi, münaqişələrin həlli və dünya siyasətində ikili standartlar kimi məsələləri əhatə edirdi. Dövlət başçısının çıxışında irəli sürdüyü fikirlər Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlərə yanaşmasını, ölkənin keçdiyi tarixi yolu və regional sülh prosesinə dair mövqeyini anlamaq baxımından diqqət çəkir, bu mövzulara beynəlxalq marağı nümayiş etdirir. Prezidentin açıqladığı statistik göstəricilər Forumun beynəlxalq miqyasını təsdiqləyirdi: tədbirdə 2000-dən artıq iştirakçı qeydiyyatdan keçmiş, 100-dən çox ölkədən 500-dən artıq qonaq Bakıya gəlmişdi. 2011-ci ildə ilk dəfə keçirilən Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu ötən 15 il ərzində müxtəlif mədəniyyətlərin, dinlərin və siyasi baxışların təmsilçilərini bir araya gətirən nüfuzlu beynəlxalq platformalardan birinə çevrilib.
Ölkəmizin belə bir təşəbbüsə ev sahibliyi etməsi ölkənin tarixi və coğrafi xüsusiyyətləri ilə də bağlıdır. Şərqlə Qərbin qovuşduğu məkanda yerləşən Azərbaycan əsrlər boyu fərqli mədəniyyətlərin, dini ənənələrin və etnik icmaların təmasda olduğu ərazilərdən biri olub. Bu tarixi təcrübə müasir dövrdə multikulturalizm siyasətinin formalaşmasına təsir göstərib. Prezident İlham Əliyev çıxışında Azərbaycanda müxtəlif xalqların və dinlərin nümayəndələrinin qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşamasını ölkənin daxili sabitliyini təmin edən amillərdən biri kimi səciyyələndirdi. Bu yanaşmanın diqqət çəkən cəhəti milli birliyin yalnız etnik və ya dini mənsubiyyət əsasında deyil, ortaq vətəndaşlıq və dövlətçilik dəyərləri üzərində izah edilməsidir. Prezidentin çıxışında azərbaycançılıq ideologiyası fərqli icmaları birləşdirən mənəvi və siyasi əsas kimi təqdim olundu. Dövlət başçısı Vətən müharibəsi dövründə müxtəlif etnik və dini qrupların nümayəndələrinin eyni məqsəd uğrunda mübarizə aparmasını həmin birliyin təzahürü kimi qiymətləndirdi.
Prezident İlham Əliyevin çıxışının digər mühüm siyasi xətti beynəlxalq münasibətlərdə suverenlik və qarşılıqlı hörmət prinsipləri idi. Dövlət başçısı müstəqil ölkələrin öz inkişaf yolunu seçmək hüququna diqqət çəkərək xarici müdaxilə və siyasi diktə cəhdlərini qəbulolunmaz hesab etdiyini bildirdi. Cənab Prezidentin mövqeyinə əsasən, dövlətlərarası münasibətlər qarşılıqlı hörmət, hüquq bərabərliyi və bir-birinin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipləri əsasında qurulmalıdır. Bu məsələnin aktuallığı müasir dünya siyasətində müşahidə olunan ziddiyyətlərlə bağlıdır. Bir tərəfdən, beynəlxalq təşkilatlar dövlətlərin suveren bərabərliyini və münaqişələrin sülh yolu ilə həllini müdafiə edir. Digər tərəfdən, geosiyasi rəqabət, iqtisadi təzyiq vasitələri və hərbi qarşıdurmalar həmin prinsiplərin tətbiqi ətrafında ciddi mübahisələr doğurur. Prezidentin çıxışında beynəlxalq siyasətin daha ardıcıl hüquqi meyarlar əsasında qurulması zərurəti məhz bu kontekstdə ifadə olundu.
Azərbaycanın inkişaf yoluna nəzər salan dövlət başçısı müstəqilliyin qorunmasını, milli dəyərlərin yaşadılmasını və dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsini bir-biri ilə əlaqəli proseslər kimi təqdim etdi. Dövlət başçısı çıxışında qətiyyətlə vurğuladı ki, Azərbaycan xalqı müxtəlif tarixi mərhələlərdə öz dilini, mədəniyyətini və milli kimliyini qoruyub saxlamış, müstəqilliyin bərpasından sonra isə dövlət quruculuğunu öz siyasi iradəsi əsasında davam etdirmişdir.
Forumda səsləndirilən ən mühüm siyasi məsələlərdən biri də Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin tarixi və müharibədən sonrakı sülh prosesi idi. Prezident İlham Əliyev uzun illər davam etmiş danışıqların nəticə verməməsinə, Azərbaycanın 2020-ci ildəki hərbi əməliyyatlarına və 2023-cü ildə suverenliyini tam bərpa etməsinə toxundu. Dövlət başçısı bu prosesləri beynəlxalq hüquq və ərazi bütövlüyünün müdafiəsi çərçivəsində əsaslandırdı. Çıxışda xüsusi diqqət çəkən məqam hərbi qarşıdurmadan sonra sülh təşəbbüsünün irəli sürülməsi idi. Prezidentin “Müharibəyə başlamaq çox asandır, onu bitirmək isə çox çətindir” fikri münaqişələrin idarə olunması və müharibədən sonrakı siyasi qərarların əhəmiyyətini ifadə edən əsas tezislərdən biridir. Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması da bu baxımdan yalnız iki ölkəyə deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqazın gələcəyinə təsir göstərən prosesdir.
Bakı Forumunda sülh mövzusunun mədəniyyətlərarası dialoqla yanaşı müzakirə edilməsi təsadüfi deyildi. Münaqişələr yalnız siyasi və hərbi münasibətləri dəyişdirmir, xalqlar arasında formalaşmış təsəvvürlərə, tarixi yaddaşa və ictimai münasibətlərə də təsir göstərir. Bu səbəbdən dövlətlər arasında diplomatik dialoqla yanaşı, cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı anlaşmanın inkişaf etdirilməsi də sülh prosesinin mühüm hissəsi hesab olunur. Prezidentin çıxışında beynəlxalq təşkilatların fəaliyyəti və qəbul edilmiş qərarların icrası məsələsi də geniş yer tutur. Dövlət başçısı BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə Azərbaycan əraziləri ilə bağlı qəbul etdiyi dörd qətnaməni xatırladaraq onların uzun illər icra olunmamasını beynəlxalq mexanizmlərin çatışmazlığı kimi dəyərləndirdi.
Beynəlxalq hüququn ardıcıl tətbiqi məsələsi təkcə siyasi münasibətlər üçün deyil, dövlətlərin beynəlxalq institutlara etimadı baxımından da əhəmiyyət daşıyır. Qayda və prinsiplərin hamıya eyni meyarlarla şamil olunması gözləntisi beynəlxalq sistemin legitimliyi ilə sıx bağlıdır. Bununla yanaşı, konkret münaqişələrə tətbiq olunan hüquqi və siyasi tədbirlərin fərqləri onların tarixi şəraiti, hüquqi əsasları və beynəlxalq təşkilatlarda mövcud qərarvermə mexanizmləri çərçivəsində ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın xarici siyasət əlaqələrinin genişlənməsi də yeni beynəlxalq münasibətlərə baxışın tərkib hissəsi kimi təqdim olunur. Dövlət başçısı Çin, ABŞ və Avropa İttifaqının üzv ölkələri ilə strateji tərəfdaşlıq münasibətlərindən, Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlardakı fəaliyyətindən və müxtəlif regional əməkdaşlıq formatlarında iştirakından danışdı. Bu istiqamət ölkənin yalnız bir siyasi və coğrafi məkanla məhdudlaşmayan xarici əlaqələr qurmaq niyyətini göstərir. Belə şəraitdə qonşu dövlətlərlə münasibətlərin inkişafı, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin fəaliyyəti və iqtisadi tərəfdaşlıqların genişləndirilməsi xarici siyasətin praktik məsələləri sırasında yer alır.
Dövlət başçısının diqqətə çatdırdığı digər mühüm məqam Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarda artan təmsilçiliyi idi. İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünün və Avropa Siyasi Birliyinin toplantısının Bakıda keçirilməsi ilə bağlı planlar Azərbaycanın müxtəlif siyasi və mədəni məkanlarla əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir. Belə tədbirlərin əhəmiyyəti onların yalnız iştirakçı sayında və diplomatik protokolunda deyil. Burada əsas strateji məqsəd müxtəlif siyasi və iqtisadi mərkəzlərlə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan münasibətləri inkişaf etdirmək, ölkənin beynəlxalq mövqeyini möhkəmləndirmək və regional sabitliyə töhfə verməkdir. Bakı Forumunun qarşıya qoyduğu dialoq fəlsəfəsi də məhz bu suallara cavab axtarışını özündə ehtiva edir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışından irəli gələn əsas siyasi fikirlərdən biri də ondan ibarətdir ki, beynəlxalq münasibətlərdə qarşılıqlı hörmət olmadan etimadın formalaşması çətindir. Dövlətlərin tarixi təcrübəsi, milli maraqları və siyasi mövqeləri fərqli ola bilər. Lakin bu fərqlər onların əməkdaşlıq etmək imkanlarını tamamilə aradan qaldırmır. Əksinə, dialoqun zəruriliyi çox vaxt məhz ziddiyyətlərin mövcud olduğu şəraitdə özünü göstərir. Bakıda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu bu məsələlər ətrafında beynəlxalq fikir mübadiləsi üçün növbəti imkan yaratdı. Prezident İlham Əliyevin çıxışı isə Azərbaycanın sülh, suverenlik, milli birlik və beynəlxalq hüquqa dair mövqeyini geniş auditoriyaya təqdim etdi. Çıxışın siyasi məzmununda Azərbaycanın tarixi təcrübəsi ilə müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminə yanaşması arasındakı qarşılıqlı bağlılıq aydın şəkildə əks olundu.
Bu forum Azərbaycanın bu istiqamətdə beynəlxalq müzakirələrə verdiyi töhfənin növbəti ifadəsidir. Prezident İlham Əliyevin çıxışı isə yalnız müharibənin başa çatması deyil, suverenliyə hörmət, ədalət, hüquq bərabərliyi və qarşılıqlı etimad əsasında qurulan davamlı münasibətlər sistemi olduğunu bir daha gündəmə gətirdi. Bakıdan dünyaya ünvanlanan dialoq mesajının strateji mahiyyəti də məhz bu prinsiplərin beynəlxalq münasibətlər sistemində real məzmun qazanmasına çağırışdır.

Hüseyn Hüseynov

AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanasının direktoru,
texnika elmləri doktoru,