Azərbaycan torpaqlarının işğalı: Tarixi ədalətsizlik, milli yaddaş və suverenliyin bərpası - ŞƏRH

Azərbaycan torpaqlarının işğalı xalqımızın tarixində ən ağır və ağrılı dövrlərdən biri kimi yadda qalmışdır. Uzun illər davam edən bu işğal ölkəmizin ərazi bütövlüyünə, dövlətçiliyinə, iqtisadiyyatına, mədəni irsinə və milyonlarla insanın taleyinə ciddi təsir göstərmişdir. Doğma torpaqlarından didərgin düşmüş insanların yaşadığı məhrumiyyətlər, dağıdılmış şəhər və kəndlər, tarixi-mədəni abidələrə vurulmuş ziyan Azərbaycan xalqının yaddaşında silinməz izlər buraxmışdır.
Azərbaycan torpaqlarının işğalı məsələsi yalnız ərazi mübahisəsi deyil, həm də beynəlxalq hüququn prinsipləri, dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və insanların fundamental hüquqları ilə bağlı mühüm məsələ olmuşdur. Bu hadisələr ölkəmizin müasir tarixində milli birliyin, dövlət müstəqilliyinin və suverenliyin qorunmasının nə qədər əhəmiyyətli olduğunu bir daha göstərmişdir.
Azərbaycan torpaqlarının işğalı xalqımızın taleyində dərin iz qoymuş, dövlətimizin müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizənin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. XX əsrin sonlarında regionda baş verən siyasi proseslər, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin silahlı qarşıdurmaya çevrilməsi və Azərbaycan ərazilərinin işğalı ölkəmiz üçün ağır nəticələr doğurmuşdur. Xüsusilə 1992–1993-cü illərdə baş verən hadisələr nəticəsində Qarabağ və ətraf rayonların böyük hissəsi işğal altına düşmüş, minlərlə ailə öz doğma yurdlarından didərgin salınmışdır.
İşğalın ən ağır nəticələrindən biri insanların öz evlərini, torpaqlarını, ailə xatirələrini və doğma mühitlərini tərk etmək məcburiyyətində qalması idi. Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı, Zəngilan, Kəlbəcər, Laçın və digər ərazilərin sakinləri uzun illər doğma yurdlarına qayıtmaq arzusu ilə yaşamışlar. Onların bir qismi başqa bölgələrdə məskunlaşsa da, heç vaxt öz kəndlərinə, şəhərlərinə və ata-baba yurdlarına bağlılıqlarını itirməmişdir. Doğma torpağa qayıtmaq arzusu nəsildən-nəslə ötürülən milli istəyin mühüm hissəsinə çevrilmişdir.
İşğal nəticəsində Azərbaycanın yaşayış məntəqələrinə, iqtisadiyyatına və sosial infrastrukturuna böyük ziyan dəymişdir. Şəhərlər və kəndlər dağıdılmış, yollar, körpülər, məktəblər, xəstəxanalar, sənaye və kənd təsərrüfatı obyektləri yararsız vəziyyətə salınmışdır. Tarixi-mədəni abidələr, məscidlər, qəbiristanlıqlar, muzeylər və digər milli irs nümunələri də ciddi zərər görmüşdür. Bu dağıntılar yalnız maddi itkilərlə məhdudlaşmamış, xalqımızın tarixi yaddaşına və mədəni irsinə də təsir etmişdir. Azərbaycanın tarixi abidələrinin qorunması və onların gələcək nəsillərə çatdırılması məsələsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan torpaqlarının işğalı beynəlxalq hüquq müstəvisində də geniş müzakirə olunan məsələlərdən biri olmuşdur. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul etmişdir. Həmin sənədlərdə atəşin dayandırılması, hərbi əməliyyatların sona çatdırılması, işğalçı qüvvələrin Azərbaycan ərazilərindən çıxarılması və qaçqınlarla məcburi köçkünlərin öz evlərinə qayıtmasının təmin edilməsi məsələləri əksini tapmışdır. Bu qətnamələr Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipinin beynəlxalq səviyyədə təsdiqlənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşımışdır.
Lakin qəbul edilən beynəlxalq sənədlərə baxmayaraq, uzun illər münaqişənin həlli istiqamətində gözlənilən nəticə əldə olunmamışdır. Azərbaycan dövləti bu müddət ərzində öz ərazi bütövlüyünün bərpası məsələsini beynəlxalq platformalarda daim gündəmdə saxlamış, diplomatik danışıqları davam etdirmiş və ölkənin müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirmişdir. Dövlət quruculuğu, iqtisadi inkişaf və güclü ordu yaradılması istiqamətində görülən işlər gələcəkdə ərazi bütövlüyünün bərpası üçün mühüm zəmin formalaşdırmışdır.
1993-cü ildən etibarən Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkədə siyasi sabitliyin möhkəmləndirilməsi, dövlət institutlarının gücləndirilməsi və milli maraqların qorunması istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır. Həmin dövrdə Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri dövlət müstəqilliyini qorumaq, ölkənin iqtisadi və siyasi əsaslarını möhkəmləndirmək, işğal probleminin həlli üçün beynəlxalq dəstəyi artırmaq idi. Dövlətçilik ənənələrinin qorunması və milli birliyin möhkəmləndirilməsi sonrakı inkişaf mərhələsinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir.
İşğal illəri Azərbaycan xalqının milli həmrəyliyini və vətənə bağlılığını daha da gücləndirmişdir. Məcburi köçkün ailələrinin yaşadığı çətinliklərə baxmayaraq, insanlar doğma torpaqlarına qayıdacaqlarına inanırdılar. Bu inam ölkənin ictimai həyatında, mədəniyyətində, təhsilində və gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda mühüm yer tuturdu. Qarabağ mövzusu yalnız siyasi məsələ deyil, həm də xalqın mənəvi yaddaşının, milli kimliyinin və tarixi bağlılığının ayrılmaz hissəsi idi.
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində yeni mərhələnin əsasını qoydu. 44 gün davam edən müharibə nəticəsində bir sıra şəhər, qəsəbə və kəndlər işğaldan azad edildi. Noyabrın 8-də Şuşa şəhərinin azad olunması müharibənin mühüm tarixi hadisələrindən biri oldu. Noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanata əsasən, Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonları da Azərbaycana qaytarıldı. Beləliklə, uzun illər davam edən işğalın sona çatması istiqamətində mühüm nəticələr əldə edildi.
2023-cü ilin sentyabrında Qarabağ bölgəsində həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan öz suverenliyini bütün ərazisində tam bərpa etdi. Bu hadisə ölkənin müasir tarixində mühüm mərhələ oldu. Dövlət suverenliyinin tam təmin edilməsi Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri çərçivəsində idarəetmənin bərpası baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu gün işğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Yeni avtomobil yolları, tunellər, körpülər, elektrik yarımstansiyaları, su və kommunikasiya xətləri inşa olunur. Şəhər və kəndlərin müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında yenidən qurulması, məktəblərin, xəstəxanaların, yaşayış komplekslərinin yaradılması Böyük Qayıdış prosesinin əsas istiqamətlərindəndir. Məqsəd həmin ərazilərdə insanların təhlükəsiz, rahat və davamlı yaşayışı üçün zəruri şərait formalaşdırmaqdır.
Doğma torpaqlarına qayıdan ailələr üçün yeni yaşayış evlərinin tikilməsi, sosial infrastrukturun yaradılması və məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşamış insanların öz yurdlarında yenidən məskunlaşması tarixi ədalətin bərpasının mühüm göstəricisidir. Bu proses yalnız evlərin tikilməsi ilə məhdudlaşmır, həm də sosial həyatın, iqtisadi fəaliyyətin və milli-mədəni ənənələrin yenidən canlandırılmasını nəzərdə tutur.
Bununla yanaşı, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə minalanma problemi insanların təhlükəsizliyinə və yenidənqurma işlərinin sürətinə ciddi təsir göstərən məsələlərdəndir. Ərazilərin minalardan təmizlənməsi, təhlükəsizlik tədbirlərinin gücləndirilməsi və əhalinin maarifləndirilməsi Böyük Qayıdışın əsas şərtlərindəndir. Bu istiqamətdə görülən işlər insanların doğma yurdlarında təhlükəsiz yaşamasına xidmət edir.
Azərbaycan torpaqlarının işğalı dövrü xalqımızın yaddaşında ağrılı bir tarix kimi qalacaq. Bu tarix bizə dövlət müstəqilliyinin, milli birliyin, güclü iqtisadiyyatın və müdafiə qabiliyyətinin nə qədər vacib olduğunu xatırladır. Eyni zamanda, yaşanan hadisələr gələcək nəsillər üçün tarixi yaddaşın qorunmasının, beynəlxalq hüquq normalarına hörmətin və sülhün əhəmiyyətinin öyrənilməsi baxımından mühüm dərsdir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan torpaqlarının işğalı və ərazi bütövlüyünün bərpası ölkəmizin müasir tarixinin ən mühüm səhifələrindəndir. İşğal illərində yaşanan faciələr, doğma yurdlarından ayrı düşən insanların taleyi, dağıdılmış şəhər və kəndlər xalqımızın yaddaşında özünəməxsus yer tutur. Bu gün azad edilmiş ərazilərdə aparılan quruculuq işləri, doğma torpaqlara qayıdış və suverenliyin möhkəmləndirilməsi Azərbaycanın gələcəyə yönəlmiş inkişaf strategiyasının mühüm tərkib hissəsidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun dirçəldilməsi yalnız həmin bölgələrin deyil, bütövlükdə Azərbaycanın sosial-iqtisadi və mədəni inkişafına töhfə verir.
Doğma torpaqların azadlığı, dövlət suverenliyinin qorunması və milli irsin yaşadılması Azərbaycan xalqının tarixində daim mühüm yer tutacaqdır.

Bilqeys Əkbərova
YAP Ordubad rayon təşkilatı 1 saylı tam orta məktəb ƏPT-nın sədri