Rusiya: İranla yaxınlaşmaq təhlükəlidir - RAKURS

İyulun 10-da Moskvada keçirilən Rusiya ilə Körfəz Ərəb Dövlətləri üzrə Əməkdaşlıq Şurası ölkələri arasında strateji dialoqun nazirlər toplantısı Rusiya diplomatiyasında bir sıra problemləri üzə çıxarıb. Yekun bəyanatda iclas iştirakçılarının Hörmüz boğazındakı üç strateji əhəmiyyətli adalara edilən iddialarla bağlı Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin təşəbbüsünü dəstəkləmək qərarına gəlməsi, o cümlədən Tehranın son vaxtlar Əbu-Dabinin haqq və hüquqlarına meydan oxuması qeyd edilib. Bundan sonra Rusiyanın İrandakı səfiri Xarici İşlər Nazirliyinə çağırılıb. Səfir Rusiya və Körfəz Ərəb Dövlətlərinin Əməkdaşlıq Şurası ölkələrinin xarici işlər nazirləri arasında İranın üç adası – Əbumusa, Böyük və Kiçik Tunbla bağlı strateji danışıqların altıncı raundunun yekun bəyanatında yer alan məzmundan sonra vəziyyət gərginləşib.

Görüşdə İran XİN Körfəz İdraəsinin müdiri Əlirza Enayati Rusiya səfirilə keçirdiyi görüşdə adaların İrana aid olduğunu vurğulayıb. Ə.Enayati Rusiyanın İranın ərazi bütövlüyünüə hörmət etməli olduğunu bildirib. Bundan sonra İran siyasətçiləri Moskva ilə ultimatum dilində danışmağa başlayıblar. İran tərəfi hesab edir ki, bu addım Moskvanın Əmirliyin yürütdüyü siyasətə boyun əyməsidir.

Keçmişdə İran Xarici İşlər Nazirliyinin Avropa Departamentinə rəhbərlik etmiş İslam Respublikasının Məqsəd Şurasının üzvü Məhəmməd Sədri çıxışında bəyan edib ki, Tehran Moskvanı üzr istəməyə və mövqeyini dəyişməyə məcbur etməlidir, əks halda münasibətlərə yenidən baxmaq lazımdır. Böyük Ayətullah yanında məşvərət orqanının nümayəndəsi təəssüflə bildirib ki, İran Rusiya Ukraynada xüsusi əməliyyatı başlayandan bəri dərinləşən təcrid səbəbindən böyük itkilər verib.

İyulun 14-də Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Mariya Zaxarova görüşlə bağlı qəzet və agentliklərin saytlarında dərc olunan materialın məzmunu ilə bağlı bir sıra şikayətlərini çatdırıb. Qeyd edib ki, redaktorlar Lavrovun “ərəb monarxları” ifadəsini təhrif ediblər. Bu, beynlxalq terminologiyaya da uyğun gəlmir. Zaxarova şefi, Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun nitq praktikasında media nümayəndələrinin əhəmiyyət vermədiyi məqamları diqqətə çatdırıb. Bildirib ki, Lavrov yeri gələndə rahatlıqla “ərəb monarxiyaları” ifadəsini işlədir. Nümunə kimi, onun 31 mart 2021-ci ildə Valday Klubunun Yaxın Şərq üzrə xüsusi sessiyasındakı çıxışında dediklərini xatırlamaq kifayətdir.

Halbuki, Rusiya diplomatik xidməti xüsusilə Fars körfəzinə gəldikdə, öz məzmunu və informasiya fəaliyyətinin keyfiyyətinə diqqət yetirməlidir. Çox səhlənkarlıq var...

2021-ci ildə Rusiyanın Tehrandakı o vaxtkı səfiri Levan Caqaryan britaniyalı həmkarı Saymon Şerkliflə fotosunun dərcinə görə İran Xarici İşlər Nazirliyinə çağırılmışdı. 1943-cü ildə Tehran konfransının keçirildiyi yerdə çəkilib və hətta bu foto SSRİ, ABŞ və İngiltərə liderlərinin tarixi mənzərəsini kompozisiya baxımından təkrarlayır. Bu, İran ictimaiyyətinin 1941-ci ildə Müttəfiq qoşunlarının ölkə ərazisini işğal etdiyi Sovet-İngiltərə əməliyyatı ilə güclü əlaqə yaratmasına səbəb olub.

2021-ci ildə eyni dərəcədə maraqlı bir qalmaqal da baş verib. Tehran bu tvitlə bağlı Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinə etiraz notası göndərib. Xüsusilə, buna səbəb Rusiya diplomatik departamentinin ərəbdilli hesabında farsca deyil, “Ərəb körfəzi” ifadəsinin görünməsi olub. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin ərəbdilli hesabındakı son yazılara nəzər salmaq kifayətdir ki, bunun məhz belə olduğunu biləsən. Sözlərin diqqətli seçilməsi, əlbəttə ki, İranın bu yaxınlarda çevrildiyi tənqidi xarici tərəfdaşla emosional etimadın qurulmasına kömək edərsə xüsusilə dəyərlidir.

Bu arada belə bir fikir yayılıb ki, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin İnformasiya və Mətbuat Departamentinin (DİP) yüksək keyfiyyətli və düzgün tərcüməyə diqqət yetirmək üçün kifayət qədər vaxtı yoxdur. DİP sanki jurnalistlərə işləməyi öyrədir. Guya Xarici İşlər Nazirliyinin adamları necə səmərəli işləməyi jurnalistlərdən yaxşı bilirlər. Bu keyfiyyətin sübutu təqdim edilməyincə, Zaxarovaya inanmaq çətindir.

Bu arada Pentaqon “davam edən təhdidlər” fonunda Yaxın Şərq regionunda hərbi mövcudluğu gücləndirmək niyyətini açıqlayıb. Departamentin rəhbəri Lloyd Austin F-35 və F-16 qırıcıları olan USS Thomas Hubner təyyarədaşıyan gəmisinin Hörmüz boğazına göndərilməsini əmr edib. Əlavə qüvvələrin yerləşdirilməsinə münasibət bildirən Vaşinqton ilk növbədə İrandan hərbi çağırışların mövcudluğunu qeyd edib. Bununla belə, Qərb nəşrlərinin Pentaqondakı mənbələri açıq şəkildə bildirir ki, Suriya arenası da hərbçilərin ciddi diqqətindədir, burada ABŞ Silahlı Qüvvələri Rusiya aviasiyası ilə toqquşmalardan qorxur.

Yeni təşəbbüsləri Pentaqonun mətbuat katibinin müavini Sabrina Sinq açıqlayıb. O, Hörmüz boğazı yaxınlığında hərbi mövcudluğun artırılmasını “ABŞ-ın maraqlarını və regionda naviqasiya azadlığını qorumaq” zərurəti ilə izah edib. Sinq bu kontekstdə xarici ticarət gəmilərinin qaçırılması ilə bağlı təkrarlanan hadisələrə diqqət çəkib. Amerika tərəfi bu cür epizodlarda həmişə İran Hərbi Dəniz Qüvvələrini günahlandırır: ABŞ Mərkəzi Komandanlığı İslam Respublikasının 2021-ci ildən bəri 20 kommersiya uçuşuna qarşı güc tətbiq etdiyi iddia edilən məlumatlara istinad edir. İran tərəfi özü belə iddiaları rədd edir.

Pentaqondakı “Air & Space Forces Magazine”-nin yüksək səviyyəli mənbələri əlavə qüvvələr göndərmək qərarını şərh edərkən, İranın ABŞ müttəfiqlərinin sərhədlərini pozacağı təqdirdə F-35 təyyarələrinin həqiqətən də Fars körfəzi üzərindəki səmalarda istifadə oluna biləcəyini etiraf ediblər. Eyni zamanda jurnalın həmsöhbətləri Pentaqonun kürd yarımhərbi birləşmələrinə arxalanaraq məhdud hərbi kontingent saxladığı Suriyada qırıcı təyyarələrdən istifadə etmək üçün əsaslarının olduğunu qeyd ediblər. Keçən ildən bəri orada yerləşdirilən ABŞ hərbçiləri Rusiya Aerokosmik Qüvvələrinin "təhlükəsiz uçuşları" ilə məşğul olmaq məcburiyyətində olduqlarından getdikcə daha çox şikayət edirlər. Rusiya Müdafiə Nazirliyi də Pentaqona qarşı eyni iddialarla çıxış edir.

Amerika mənbələri iyulun 18-də baş vermiş yeni insidentlə bağlı Politico-ya məlumat veriblər. Onlar bildiriblər ki, bu həftəsonu Suriyada Rusiyaya məxsus Su-35 “ABŞ-ın müşahidə təyyarəsinə çox yaxın uçaraq onu təlatümlü həyəcandan keçirməyə məcbur edib” və “ekipajın təyyarəni təhlükəsiz idarə etməsinə mane olub”. Rəsmilər bu epizodu “qəza və ya insan itkisi ilə nəticələnə biləcək təhlükəli davranışın yeni səviyyəsi” kimi təsvir ediblər.

Keçən həftənin sonlarında adı açıqlanmayan ABŞ hərbi rəsmisi Vaşinqtonun Rusiyanın Suriyadakı həyəcanlı hava manevrlərinə cavab vermənin mümkün yollarını nəzərdən keçirdiyini söyləyib. Onun sözlərinə görə, hətta “hərbi variantlar” da nəzərdən keçirilir. Bu bəyanatlardan göründüyü kimi, Moskva Tehranla razılaşma əsasında Amerikanın əməliyyat məkanını daraltmaq niyyətində olduğundan şübhələnir. İsrail Hayom həmsöhbətlərinin sözləri sürpriz oldu, çünki bundan bir qədər əvvəl Pentaqonun Birgə Qərargahının Əməliyyatlar üzrə direktoru, general-leytenant Duqlas Sims əmin etdi ki, Suriyada sərt tədbirlərə əl atmağa imkan verəcək eskalasiya səviyyəsi hələ yoxdur.

“Al-Monitor”un qeyd etdiyi kimi, bir tərəfdən ABŞ prezidenti Cozef Baydenin administrasiyası Kapitoli təpəsində onu tənqid edənləri sakitləşdirə biləcək addımlar atır. Konqres üzvlərinin bəziləri ABŞ sanksiyalarına məruz qalan İran neftinin kölgə ixracını dayandıracaq tədbirlər görməyə çalışırlar. Digər tərəfdən, bir sıra hərbi rəsmilər, "Al-Monitor"un məlumatına görə, Hörmüz boğazında mövcudluğun qısamüddətli artırılmasını ABŞ-ın regional müttəfiqlərinin qorxularına cavab olaraq görür. Ərəb dövlətlərində hələ də narahatlıq var ki, Avropa və Asiyada vəziyyət Ağ Ev üçün Yaxın Şərq və Şimali Afrikadakı vəziyyətdən daha prioritet məsələyə çevrilib.

Regional oyunçular tez-tez narazılıqlarını açıq şəkildə göstərirlər. Mayın sonunda Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) Qırmızı dəniz və Fars körfəzinə cavabdeh olan ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi Yaxın Şərq Təhlükəsizlik Koalisiyasından çıxdığını elan edib. "BƏƏ regional təhlükəsizlik və sabitliyin ümumi məqsədlərinə nail olmaq üçün bir vasitə kimi dinc dialoq və diplomatiyaya sadiqdir", - Əmirliyin Xarici İşlər Nazirliyinin bəyanatında deyilir. Bu sənəddən belə nəticə çıxır ki, Vaşinqtonun himayəsi altında fəaliyyət göstərən dəniz qüvvələrinin tərkibindən çıxmaq təşəbbüsü “təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın səmərəliliyinin uzun müddət qiymətləndirilməsindən” sonra qəbul edilib.

Strategiya və Texnologiyaların Təhlili Mərkəzinin (CAST) baş elmi işçisi Yuri Lyamin söhbətində Pentaqonun açıqlamalarında F-16 və F-35 qırıcılarının dəqiq sayını göstərmədiyinə diqqət çəkib. "Ancaq yalnız bir əlavə esminesin göndərilməsinə əsasən, biz Fars körfəzindəki mövcud Amerika qüvvələrinin nəzərəçarpacaq, lakin hələ də mülayim artımından danışırıq", deyə ekspert bildirib.

Göründüyü kimi, Fars körfəzində işlər İranın heç də tərtibinə uyğun şəkildə getmir. Moskvada aparılan danışıqlarda adalar məsələsinə toxunmaq Tehranın sərt reaksiya verməsinə səbəb olub. İranın qonşularından ərazi iddialarına Rusiyanın dəstək verməməsi molla rejimini qızdırıb. Məhz bu yanaşma Rusiyada Tehranla münasibətlərə yenidən baxmağı aktuallaşdırıb. İrana bu qədər yaxın olmağın nə qədər ağır fəsadları ola biəcəyini Moskva indi anlayıb.

V.VƏLİYEV