Bütün yollar Xəzərə aparır - RAKURS

Mərkəzi Asiyanın bütün nəqliyyat marşrutları Azərbaycandan keçəcək

Azərbaycanın loqistik imkanları hər gün artmaqda, genişlənməkdədir. Qurulan bütün infrastruktur ölkəmizin münbit coğrafi ərazidə yerləşməsinə uyğunlaşdırılıb. Yəni görülən işlər xarici faktorlarla, rentabellilik əmsalları ilə eyniləşdirilib. Şərq-Qərb, Şimal-Cənub marşrutları barədə danışırıqsa, Orta dəhliz terminini işlədiriksə, deməli buna təkcə Azərbaycanın yox, bütün regional və qeyri-regional dövlətlərin ehtiyacı yaranıb. Azərbaycanın etibarlı tərəfdaş olması da bu məsələlərin reallaşmasında mühüm rol oynayıb.Orta Asiya ölkələrinin əksəriyyəti Türk Dövlətləri Təşkilatının üzvləridir. Bu təşkilatın yaradılmasında əsas məqsəd də yeni dünya düzənində türkdilində danışan, daha doğrusu Türk dövlətlərini bir araya gətirmək, xarici faktorlara qarşı bütün növ müqavimətini artırmaq olub. Azərbaycanla Türkiyə bu məsələdə yekdillik nümayiş etdirsələr də, Orta Asiyanın 4 türkdilli ölkəsi hələ də öz aralarında rəqabət aparmaqdadırlar. Bəzi hallarda isə iri dövlətlərin siyasətinin bir parçasına çevrilib potensial rəqibə çevrilirlər. Rusiyanın Qazaxıstandan yan keçməklə Türkmənistan, Özbəkistan və Qırğızıstan vasitəsilə Çinə yeni enerji xəttini yaratmaq planından söhbət gedir. Bir sözlə, Rusiya və Çinin regional siyasəti öz maraqlarına uyğunlaşdırıldıqca 4 Türk dövlətinin vahid platformadan çıxış etmək imkanları da məhdudlaşır.Avqustun 4-də Aşqabadda Türkmənistan (Sərdar Berdiməhəmmədov), Tacikistan (Emomali Rəhmon) və Özbəkistanın (Şavkat Mirziyoyev) dövlət başçılarının ilk sammiti keçirilib. Əfqanıstan mövzusuna əlavə olaraq prezidentlər su və enerji əməkdaşlığı və Xəzər dənizinə çıxışı olmayan Özbəkistanın nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı məsələlərini müzakirə edəcəklər. Bu görüş Türkmənistanın imicini kompleksdən daha etibarlı və proqnozlaşdırıla bilən tərəfdaşa, xüsusən də nəqliyyat və tranzit məsələlərində dəyişmək istəyi sayəsində mümkün olub.Türkmənistan prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədov üçtərəfli sammit başlamazdan əvvəl Şavkat Mirziyoyev və Aşqabada gələn Emoməli Rəhmonla ayrı-ayrılıqda danışıb və ikitərəfli əlaqələri müzakirə ediblər. Bundan sonra birgə tədbir keçirilib və orada regional gündəliyin aktual məsələlərinə baxılıb. Məlumatı Özbəkistan prezidentinin mətbuat xidməti də təsdiq edib. Ekspertlər Qazaxıstan və Qırğızıstan liderlərinin sammitə dəvət olunmadığını vurğulayırlar. Bu, həm Əfqanıstanla həmsərhəd ölkələrin liderlərinin görüşü ilə izah olunur, həm də bu üç Mərkəzi Asiya ölkəsinin, xüsusən də Qazaxıstana təsir etməyən müxtəlif nəqliyyat layihələrində iştirakı ilə bağlı məsələlərin həllini tapması ilə izah olunur. Astana Qazaxıstan ərazisindən keçməyən alternativ dəhlizlərdə maraqlı deyil və Şərq-Qərb layihələrində Türkmənistandan tranzit məsələlərini müzakirə etməyə hazır deyil. Amma layihələr həyata keçirərkən Şimal-Cənub Türkmənistanla işləyəcək. O cümlədən, Qazaxıstan taxılının nəqli Türkmənistan istiqamətinə, daha sonra isə Əfqanıstana yönəldiləcək. Qazaxıstanda qazax taxılının Özbəkistan ərazisindən keçməklə dəmir yolu ilə daşınma tariflərinin yüksək olmasından narazı olduqları üçün alternativ yol haqda fikirləşiblər.Qırğızıstana gəlincə, gələcəkdə prezident Sadır Japarovun da görüşə dəvət olunacağı istisna edilmir. MDB Ölkələri İnstitutunun Mərkəzi Asiya və Qazaxıstan sektorunun müdiri Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunun baş elmi işçisi Andrey Qrozinin verdiyi məlumata görə, Çin praktiki hissəyə yaxındır. Bişkek 25 ildən artıqdır ki, Qırğızıstandan Özbəkistana dəmir yolunun həyata keçirilməsini ləngidir. Qırğızıstan hakimiyyətini bu layihənin zəruriliyinə, onun tranzitdən büdcə gəlirlərindən tutmuş yeni dəmir yolu dəhlizinin keçəcəyi respublika ərazilərində artım nöqtələrinin yaradılması imkanlarına qədər müəyyən müsbət effekt verəcəyinə inandıra bilməyiblər. Xatırladaq ki, Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan avtomobil yolu 2019-cu ildən fəaliyyət göstərir. Amma problem ondadır ki, qışda yük maşınlarının hərəkəti çətinləşdiyindən, mövsümdən və hava şəraitindən asılı olmayan dəmir yolu dəhlizi lazımdır. “Aydındır ki, region üçün bu böyük nəqliyyat layihəsinin imkanlarını və gələcəkdə istifadəsini müzakirə etmək üçün yeni sahə var”, - Qrozin hesab edir.
Onun fikrincə, üç ölkənin başçıları yeni nəqliyyat dəhlizlərini, xüsusilə Qazaxıstandan yan keçəcək multimodal Cənub Nəqliyyat Dəhlizini də müzakirə edəcəklər. Bu, öz növbəsində, Astananın Qazaxıstanı Mərkəzi Asiya və Xəzər regionunda tam hüquqlu nəqliyyat mərkəzinə çevirmək planlarına zərbə vuracaq.Dənizə çıxışı olmayan Özbəkistan regionda nəqliyyat məntəqələri, dəhlizlər və yeni marşrutlar şəbəkəsinin ən fəal şəkildə genişləndirilməsində ən maraqlı ölkədir. Belə bir hiss var ki, Özbəkistandan yeni nəqliyyat marşrutlarını keçmək Daşkənd üçün bütün xarici siyasət fəaliyyətinin əsasını təşkil edir. Çünki bu cür yanaşma həm Əfqanıstan məsələsini, həm də Xəzərə çıxış məsələsini ehtiva edir. Özbəkistan Xəzəryanı dövlət deyil, buna baxmayaraq, o, özünü Xəzəryanı dövlət kimi hiss edir və sonradan şimala, qərbə və cənuba doğru irəliləyərək Türkmənistan vasitəsilə dəniz limanlarına çıxışın yaradılmasında maraqlıdır.Mano Araşdırma Təşəbbüsləri Mərkəzinin direktoru Bəxtiyor Erqaşev hesab edir ki, qarşıdan gələn sammit iki səfər - Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin Tacikistana və Özbəkistan prezidenti Şavkat Mirziyoyevin İrana səfəri kontekstində nəzərdən keçirilməlidir. “Türkmənistan İranla həmsərhəddir və Özbəkistandan İrana Trans-İran dəhlizinin formalaşmasında əsas həlqədir. Nəzərə alsaq ki, Əfqanıstanda tam sülhün bərqərar olması hələ çox uzaqdır və təhlükəsizlik məsələlərinin həll olunmaması səbəbindən İrana çıxışı olan Məzari-Şərif-Herat-Xaf dəmir yolunun çəkilməsi məntiqsizdir, indi Özbəkistan-Türkmənistan-İran marşrutunun açılması nəzərdən keçirilir”, - deyə Mərkəzin direktoru Baxtiyor Erqaşev bildirib. O, həmçinin qeyd edib ki, Türkmənistan Mərkəzi Asiya ölkələri üçün Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi vasitəsilə Azərbaycandan keçməklə Türkiyənin dəniz limanlarına və Aralıq dənizinə çıxış üçün əsas halqadır. Bu məsələdə Türkmənistanın rolunu və əhəmiyyətini qiymətləndirməmək olmaz, ona görə də Aşqabad bu layihənin fəal iştirakçısı olacaq.Qonşu Tacikistan da bu layihədə maraqlıdır. Coğrafi baxımdan Tacikistan Xəzər limanına yalnız Özbəkistan və Türkmənistandan keçə bilər və bu baxımdan üç ölkənin əlaqəsi kifayət qədər məntiqli görünür. Simptomatikdir ki, onlar son vaxtlar öz maraqlarını qorumaq siyasətini həyata keçirən Qazaxıstanı deyil, qonşularının mənafeyinə xələl gətirirlər.Əfqanıstan tərəfinin Koş-Təpə dolama kanalının tikintisi problemi də diqqət mərkəzindədir. Türkmənistan, Özbəkistan və Tacikistan Amudərya hövzəsində yerləşir və layihənin tikintisi başa çatdıqdan sonra Amudəryadan gələn suyun təxminən 25%-i Koş-Təpə kanalına yönləndiriləcək ki, bu da Türkmənistan və Özbəkistanın kənd təsərrüfatı torpaqlarında ciddi su çatışmazlığına səbəb ola bilər. Ekspertlər bu ölkələrin suvarma suyunun 15%-ə qədərini itirəcəyini proqnozlaşdırırlar. Çox güman ki, üç dövlətin başçısı bu məsələ ilə bağlı mövqeni razılaşdıracaqlar.Ekspertlər diqqəti üç dövlətin zirvə toplantısına çağıran Türkmənistanın əslində imic dəyişikliyini elan etdiyinə - qapalı ölkə və çətin tərəfdaş kimi, xüsusilə də ölkənin nəqliyyatından səmərəli istifadə məsələlərində daha proqnozlaşdırıla bilən xarakter almasına diqqət çəkiblər. Türkmənistan tranzitin sərfəli olduğunu başa düşür. Onun yaxşı nəqliyyat və tranzit mövqeyi var, ona görə də bu istiqamətdə irəliləməyə başlayır. Türkmənistan Mərkəzi Asiya ölkələri üçün əsas halqa olduğunu və bundan sonra da olacağını bilir. Ona görə də maksimum üstünlük əldə etməyə çalışır.Qeyd etmək yerinə düşər ki, Orta Asiya ölkələri varlı və gəlirli Qərb bazarlarına çıxmağın yollarını da aramaqdadırlar. Azərbaycanın illərdir danışdığı, müzakirə etdiyi TransXəzər marşrutu da arzuların reallaşmasına ən böyük töhfə olacağını əminliklə söyləyə bilərik. Amma Orta Asiya ölkələrinin hələ də marşrut axtarması başadüşülən deyil. İran və Rusiyadan keçən marşrutlar ideya olaraq qalacaq, neçə ki, Qərbin sanksiyaları hələ də qüvvədədir. Yeganə istiqamət Xəzərdən, Azərbaycandan, Gürcüstandan (Zəngəzur dəhlizindən), Türkiyədən keçməklə Avropaya, Aralıq dənizi hövzəsindəki bazarlara çatmaqdır. Orta asiyalı qardaşlarımız alternativi olmayan Orta Dəhliz marşrutunu nəhayət qəbul edəcəklərmi?

V.VƏLİYEV