Transxəzər reallaşır? - ANALİZ

Türkmənistan Xəzəryanı ölkələri əməkdaşlığa çağırır

Türkmənistan Xəzər dənizinin sülh, harmoniya və əməkdaşlıq dənizi olaraq qalması üçün səylərini davam etdirəcək. Bu sözləri Türkmənistan prezidenti Serdar Berdiməhəmmədov Xəzər dənizi - Sülh və Dostluq Dənizi forumunda çıxışı zamanı deyib. Xarici işlər naziri Rəşid Meredov Xəzərdə əməkdaşlıqla bağlı bir sıra ağrılı məqamları dilə gətirib. O, həmçinin təsdiq edib ki, Aşqabad Avropa İttifaqına təbii qazın tədarükü üçün Transxəzər qaz kəməri layihəsi üzrə avropalı tərəfdaşlarla əməkdaşlığı davam etdirməyə hazırdır. Maneə 5 il əvvəl qəbul edilmiş Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyadır ki, bu da faktiki işləmir. Meredovun fikrincə, bütün mübahisəli məsələlər Rusiya Federasiyasının təşəbbüsü ilə Xəzəryanı ölkələrin xarici işlər nazirlərinin ilin sonuna qədər baş tuta biləcək görüşündə həll edilməlidir.

Avqustun 12-də Türkmənistanda Xəzər dənizi günü qeyd edilib. Avaza milli turizm zonasında beynəlxalq forum keçirilib və Serdar Berdiməhəmmədov qeyd edib ki, Türkmənistan regionda Xəzəryanı dövlətlərin qarşısında duran təxirəsalınmaz vəzifələri müzakirə etmək üçün 2002-ci ildə ilk Xəzər sammitini keçirən ölkə olub.
Bu gün Türkmənistan Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri Rəşid Meredovun dediyi kimi, əsas vəzifə ilk növbədə Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyada əksini tapmış Xəzər dənizində yaradılmış əməkdaşlıq mexanizmlərindən maksimum istifadə etməkdir. O, beş il əvvəl qəbul edilmiş Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın mahiyyətcə işlək olmadığını vurğulayıb. Qurulmuş əməkdaşlıq mexanizmlərindən istifadə edilmir. O hesab edir ki, mövcud imkanlardan və formatlardan istifadə etməklə bu vəziyyəti dəyişmək lazımdır. “Dövlət başçılarının əldə etdiyi ən mühüm razılaşmalar tam yerinə yetirilməlidir”, - Meredov vurğulayıb. Nazir xatırladıb ki, “bu il Rusiya Federasiyasının təşəbbüsü ilə Xəzəryanı dövlətlərin xarici işlər nazirlərinin görüşünün keçirilməsi nəzərdə tutulurdu. Türkmənistan bu təşəbbüsə vaxtında müsbət reaksiya verdi və onu tam dəstəklədi. Ümid edirik ki, görüşün ilin sonuna kimi baş tutacağına ümid edirik”, - Meredov bildirib. O, Xəzər dənizində təhlükəsizlik, enerji və ekologiya sahəsində problemlərin həllinə yönəlmiş tədbirlərin işlənib hazırlanması üçün platformanın müəyyənləşdirilməsini təklif edib.

Xüsusilə Aşqabad Xəzər dənizinin dayazlaşmasından narahatdır. Dəniz səviyyəsi minimum dəyərlərə yaxındır və son 25 il ərzində demək olar ki, 2 m azalıb. Bu da dənizin əhəmiyyətli məsafələrə, bəzi yerlərdə yüzlərlə metrə qədər geri çəkilməsinə səbəb olur. Bu, bioloji müxtəlifliyə mənfi təsir göstərir. Türkmənistan nazirinin sözlərinə görə, Xəzər suitilərinin, quşların və balıqların kütləvi şəkildə tələf olması halları qeydə alınıb. O hesab edir ki, bu məsələnin tədqiqi Xəzəryanı dövlətlərin elmi təşkilatlarının, lazım gələrsə, beynəlxalq strukturların, o cümlədən BMT-nin də cəlb olunması ilə birgə tədqiqat obyekti olmalıdır.

O qeyd edib ki, Türkmənistan təkcə qonşu ölkələrlə deyil, regiondan kənar dövlətlərlə də tamhüquqlu iqtisadi əməkdaşlığı inkişaf etdirməyi hədəfləyir. Transkontinental nəqliyyat dəhlizlərinin, xüsusən də “Xəzər dənizi-Qara dəniz”in formalaşdırılması üzrə işləri belə əməkdaşlığa misal göstərmək olar. Müvafiq sənəd 2019-cu ilin martında Buxarestdə Türkmənistan, Azərbaycan, Gürcüstan və Rumıniyanın xarici işlər nazirləri tərəfindən imzalanıb.

“Enerji sektorunda Türkmənistan enerji axınlarının şaxələndirilməsi strategiyasına sadiq qalaraq Transxəzər boru kəməri layihəsinin həyata keçirilməsində avropalı tərəfdaşlarla əməkdaşlığı davam etdirməyə hazır olduğunu bildirir. Avropa 30 milyard kubmetrə qədər qaz idxal etməyə hazırdır. Türkmənistan da öz növbəsində 2007-ci ildən tədricən bu məqsədə doğru irəliləyir. Bu ilin sonuna qədər prezident Serdar Berdiməhəmmədov Avropa İttifaqının rəhbərliyi ilə danışıqların planlaşdırıldığı Brüsselə səfər edəcək. Türkmənistanın səfiri Sapar Palvanov Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon Der Leyenə etimadnaməsini təqdimetmə mərasimində məsələyə bir daha toxunub. Avropa Komissiyasının rəhbəri Türkmənistan tərəfinin bu sahədə əməkdaşlıq etmək istəyini alqışlayıb və bu istiqamətdə gələcək tərəfdaşlıq potensialını qeyd edib.

Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyaya əsasən, Aşqabadın qaz tranziti ilə bağlı danışıqlar aparmalı olduğu qonşu Azərbaycan Transxəzər boru kəmərinin tikintisinin əleyhinə deyil, üstəlik, əməkdaşlıqdan məmnun olacaq.

Bu gün Türkmənistan öz qazını Çinə ixrac etməklə yanaşı, İrana tədarük həcmini də artırır. Aşqabad həmçinin Özbəkistan və Tacikistana qaz sahəsində strateji tərəfdaşlıq təklif edib. Türkmənistan hakimiyyətinin fikrincə, ölkədə təbii qaz kifayətdir. Hazırda dünyada üçüncü və dördüncü ən böyük təbii qaz yatağı olan "Qalkinış"ın işlənməsi üzrə işlər aparılır. “Bu baxımdan, biz yaxın illərdə Türkmənistanda qaz hasilatını ən azı daha 60 milyard kubmetr artırmağı planlaşdırırıq. Bu artan daxili tələbatı tam ödəməklə yanaşı, Türkmənistan xammalının xaricə tədarük həcmini artıracaqdır. Eyni zamanda, bizim mütləq prioritetimiz türkmən qazının qonşularımıza – Özbəkistan və Tacikistana ixracı olacaq”, - deyə Türkmənistan Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri Rəşid Meredov Türkmənistan, Özbəkistan və Tacikistan dövlət başçılarının üçtərəfli sammitinin yekunlarına dair açıqlamasında bildirib.

Bununla belə, Aşqabadın planları üzərində bir təhlükə var idi: Rusiya Türkmənistanı Çinin qaz bazarından sıxışdırıb çıxara bilər. Bu barədə “Türkmənqaz”ın rəhbəri Myrad Arçayevin avqustun 12-də dövlət xəbər agentliyinə verdiyi şərhdə deyilir. Xatırladaq ki, bir gün əvvəl “Rossiya Seqodnya” agentliyi Rusiya tərəfinin Rusiya, Özbəkistan və Qazaxıstanın qaz ittifaqını əməkdaşlıqda maraqlı olan digər dövlətlər hesabına genişləndirmək niyyətində olduğunu bildirmişdi. “Türkmənqaz” rəhbəri çaşqındır ki, hansı genişlənmə imkanlarından danışır, başqa hansı dövlətlər maraq göstərir. Qaz sektorunda “üçtərəfli qarşılıqlı fəaliyyət”in arxasında nə dayanır? Onun sözlərinə görə, Rusiya tərəfi “başqa dövlətlərin, o cümlədən Türkmənistanın maraqlarına toxunduğundan” dolğun cavab verməlidir. Arçaev xatırladıb ki, Türkmənistan, Qazaxıstan və Özbəkistan uzun müddətdir əməkdaşlıq edir və “açıq razılaşdırılmış həcmlər, şərtlər, iqtisadi və texniki parametrlərlə” Çinə qaz tədarük edir. Ümumi tədarükün 55 milyard kubmetrin 40 milyard kubmetri Türkmənistan, qalan hissəsini isə Özbəkistan və Qazaxıstan ixrac edəcək. Boru kəmərini doldurmaq üçün başqa ölkələrdən qaz mənbələri yoxdur və layihənin yeni iştirakçıları mövcud təchizat sxeminə daxil edilməyib, deyən Arçaev əlavə edib. Bildirib ki, Türkmənistan Çin, Özbəkistan və Qazaxıstan tərəfdaşları qarşısında götürdüyü öhdəliklərə ciddi şəkildə riayət edir. Və qarşılıq gözləyir. Bu qaz kəməri ilə qazın nəqli sxemlərində hər hansı dəyişiklik Türkmənistanla koordinasiya tələb edir, lakin Türkmənistan tərəfi bu məsələ ilə bağlı heç bir məsləhətləşmə aparılmayıb”.

V.SALAH