Ermənistanın seçimi: Qərb, yoxsa Rusiya? - RAKURS

Ermənistanın “ver yeyim, ört yatım” siyasəti bu dəfə işə yaramadı. İşğalçı ölkənin ağasını dəyişmək qərarı Moskva və Brüsseldə (Parisdə) müxtəlif planların tərtibi istəyini artırıb. Moskvanın ermənilər üçün tarixin müxtəlif zamanlarında dövlət yaratması, bu qondarma dövlətin möhkəmlənməsi və yeni-yeni əraziləri özününküləşdirməsi “hay”larda arxayınlıq sindromunu möhkəmləndirmişdi. Heç də təsadüfi deyil ki, II Qarabağ müharibəsində məğlub olan Ermənistan bunun səbəbini də Rusiyada görmüşdü. İrəvan rəsmiləri Rus ordusunun onlara lazımi dəstək vermədiyini səbəb gətirərək Ermənistandan başqa daha 5 ölkənin təmsil olunduğu KTMT-dən çıxmağın, bununla da parallel olaraq Qərbin çətiri altına girməyin yollarını aramaqdadırlar. Bəs görəsən,Rusiyanın 200 illik mövcudluğundan sonar İrəvan Moskvanı Brüsselə (Parisə, Vaşinqtona) dəyişə biləcəkmi, yaxud buna İrəvanın imkanı çatırmı?Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan bir sıra kiçik sensasiyaları ilə KTMT-nin təlimlərini qəbul etməkdən imtina edib və Transqafqazdakı rus sülhməramlılarının BMT qoşunları ilə əvəz oluna biləcəyinə eyham vurub. Paşinyanın Moskvanın regionda təsirini azaltmaq, İrəvanın Bakı və Ankara ilə problemlərinin həllini Qərbə həvalə etmək istəyi Ermənistanı dövlətçiliyini itirmək riskinə sürükləyir.Nikol Paşinyan bəyan edib ki, Ermənistan KTMT-nin bu ay üçün nəzərdə tutulan və Ermənistan ərazisində keçirilməsi nəzərdə tutulan “Sarsılmaz qardaşlıq - 2023” təlimlərini keçirməkdən imtina edir. Bəyanat Rusiyanın Laçın yolu məsələsində mövqeyindən narazılıq fonunda verilib. Üstəlik, Paşinyan gələcəkdə Rusiyanın Qarabağda sülhməramlı missiyasının perspektivlərini (buraya rusların əvəzinə BMT sülhməramlılarını dəvət edə bilər) və Rusiyanın Ermənistandakı hərbi mövcudluğunu şübhə altına alıb. “Son vaxtlar qərbli həmkarları ilə təmaslar zamanı Azərbaycan öz hərəkətlərini Ermənistan və Rusiyanın Azərbaycana qarşı birgə təcavüzkar hərəkətlər hazırlaması kimi əsaslandırır. Rusiyalı həmkarların susqunluğu şəraitində belə çıxır ki, Rusiyanın Ermənistanda hərbi mövcudluğu nəinki Ermənistanın təhlükəsizliyinə təminat vermir, əksinə, respublikanın təhlükəsizliyinə təhdidlər yaradır”, - deyə baş nazir bildirib.Paşinyanın sözləri iki tendensiyanın məntiqi nəticəsidir. Bunlardan birincisi Azərbaycan və Türkiyənin Qarabağ nizamlanmasının əsaslarını sarsıtmaq üçün sistemli siyasətidir. Bunun həm taktiki, həm də strateji ölçüsü var. Taktiki baxımdan, Azərbaycan Rusiya resurslarının Ukrayna müharibəsinə cəlb olunmasından istifadə edərək, İkinci Qarabağ Müharibəsinin onsuz da qələbə qazanmış nəticələrini onun üçün yenidən nəzərdən keçirməyə çalışır. Xüsusən də Qarabağın Moskvanın xilas etdiyi hissəsini də haqlı olaraq nəzarət altına almaq, orada qanunsuz olaraq məskunlaşdırılmış erməniləri buranı tərk etməyə məcbur etmək. Görünür, Azərbaycan Moskvanın belə siyasətə müdaxilə etməyəcəyini bilir.“Ukraynada Qərblə dərinləşən qarşıdurma fonunda Rusiya Cənubi Qafqazda Ankara-Bakı tandemindən daha çox asılıdır”, - politoloq Sergey Markedonov iddia edir.Strateji baxımdan türk siyasətinin məqsədi Rusiya-Ermənistan müttəfiqliyini məhv etmək və Rusiyanı Cənubi Qafqaz ərazisində neytrallaşdırmaqdır. “Ukraynada müharibə başa çatdıqdan sonra Rusiya Cənubi Qafqaz siyasəti ilə məşğul ola bilər. Amma əgər Rusiya indi Ermənistandan sıxışdırılıb çıxarılarsa, o zaman regiondakı mövcudluğunu və deməli, eyni düzəliş etmək şansını itirəcək”, - erməni jurnalist Hayk Xalatyan bildirib.Maraqlıdır ki, Qərb yerli hakimiyyətin əli ilə Rusiyanı Ermənistandan sıxışdırıb çıxarmağa çalışır.“Ermənistanda anti-Rusiya əhval-ruhiyyəsi üçün pult əslində Bakının əlindədir. Azərbaycan öz addımları ilə Ermənistan cəmiyyətinin gözündə Rusiyanı nüfuzdan salmağa, ikitərəfli münasibətləri parçalamağa çalışır”, - Xalatyan deyir.Belə görünür ki, Ermənistan rəhbərliyi adi insanlardan fərqli olaraq, geosiyasətin incəliklərini dərk etməlidir. Və başa düşmək lazımdır ki, Rusiya-Ermənistan münasibətlərinin pozulması Moskva üçün problemlər yaradacaq, lakin Ermənistan üçün bu, dövlətçiliyin itirilməsi ilə dolu əsl fəlakətə çevriləcək.Ancaq ikinci bir tendensiya da var. Bir sıra ekspertlərin fikrincə, Paşinyan hökuməti Rusiyanı Ermənistandan sıxışdırmaqda maraqlı ola bilər. Qismən baş nazirin şəxsi fikirlərinə görə (hakimiyyətə gəlməzdən əvvəl o, KTMT və Avrasiya inteqrasiyasının əleyhdarı idi), qismən də hazırkı baş nazirin rəhbər tutduğu amerikalıların və avropalıların maraqlarına uyğundur. “Ermənistanın KTMT ilə bağlı nəsə etməyəcəyi ilə bağlı bəyanatlar heç bir şəkildə Ermənistanı gücləndirmir. Amma onlar yalnız onu göstərirlər ki, Paşinyan hökuməti müttəfiqini dəyişmək kursundadır, Qərbi regiona cəlb etmək istəyir. Ümid etmək olar ki, Qərb, ABŞ, Fransa Türkiyə və Azərbaycanla məşğul olmağa kömək edəcək. Ancaq onlar heç vaxt etmədilər və etməyəcəklər. Çünki onlar üçün, xüsusən də ABŞ üçün ən vacibi Rusiyanı bu bölgədən çıxarmaqdır. Qalan hər şey - erməni əhalisinin və Qarabağın taleyi onları çox az dərəcədə maraqlandırır”, - Dövlət Dumasının həmvətənlərlə iş üzrə komitəsi sədrinin birinci müavini Konstantin Zatulin deyir.“Başqa sülhməramlıların olacağına şübhə edirəm. Qərb onları göndərmək istəyəcək və amma Azərbaycan buna icazə verəcəkmi?”, - Xalatyan deyir.Nə olursa olsun, Fransa və ABŞ (ritorik olaraq İrəvanı dəstəkləyir) Ermənistandakı anti-Rusiya KİV-lərinə Rusiya sülhməramlılarına real alternativ kimi yerləşdirməyə imkan verir. Əhali arasında reallıqda olmayan seçim illüziyası yaratmaq və bu illüziya əsasında Rusiya qoşunlarının və inteqrasiya strukturlarının Ermənistandan çıxarılmasına can atmaq.Moskvada hamı bunu başa düşür, lakin hələlik eskalasiyadan qaçmağa çalışırlar. “Bu, Ermənistanın baş nazirinin kifayət qədər yeni bəyanatıdır, düşünürəm ki, KTMT-dən olan həmkarlar əlaqə saxlayacaq, Ermənistanın mövqeyinin təfərrüatlarına aydınlıq gətirəcəklər. Hər halda, Ermənistan bizim çox yaxın müttəfiqimizdir, biz dialoqu davam etdirəcəyik, o cümlədən indi çox çətin olan məsələlər”, - Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov təlimlərin ləğvini şərh edib.Bununla belə, Qarabağdan nisbətən uzaq olan başqa cəbhələr də var ki, burada həm İrəvanın, həm də Bakının davranışını korreksiya etmək mümkündür. Rusiyanın Ukraynadakı xüsusi əməliyyatı nə qədər uğurlu olarsa, Moskvanın Cənubi Qafqazdakı düşmənləri də bir o qədər ehtiyatlı davranacaq. Axı Rusiyanın bu intriqaları istəməyə gücü çatmayacağı ümidi ilə ona qarşı intriqa qurmaq bir şeydir. Qələbədən sonra Rusiyanın “ehtiyac saatından” istifadə etməyə çalışanların hamısına mütləq cavab verəcəyini başa düşmək tamam başqadır.

Rusiya Fransada zəif yer tapıb
2022-ci il fevralın 24-dən Rusiya Qərblə qarşıdurmanın ciddi və uzun müddətdir olmasına öyrəşib. Qarşıdurma coğrafiyası artıq ABŞ və Böyük Britaniya ilə birlikdə Rusiya ilə əlaqələri kəsməyə həvəslə gedən Avropa ilə məhdudlaşmır. Bizi ən çox Fransa maraqlandırır - Almaniyadan daha çox Avropada hegemonluq hüququ olan ölkə. Eyni zamanda, Rusiyada postsovet dövründə Fransa ənənəvi olaraq daha sərt mövqe tutan və ABŞ-ın siyasətinin ardınca gedən Şərqi Avropalıların fonunda seçilən konstruktiv ölkələrdən biri hesab olunurdu. Buna baxmayaraq, hazırda Rusiya ilə Fransa arasında münasibətləri açıq şəkildə düşmənçilik adlandırmaq olar.
Əsas səbəb Fransanın siyasi təbəqəsinin Rusiyaya münasibətinin yanlış anlaşılmasıdır. Beləliklə, Rusiyada çox sevilən, “Atalar Avropası” konsepsiyasını irəli sürən prezident Şarl de Qoll hesab edirdi ki, Sovet İttifaqının müttəfiqi olan Şərqi Avropa ölkələri Kremlin təsirindən çıxmalıdır. Rusiya yalnız kommunist ideologiyası və "imperiya iddiaları" rədd edildikdən sonra "Atlantikdən Urala qədər Avropaya" daxil olmağa dəvət edildi. Yəni ənənəvi olaraq Fransa üçün Rusiya Böyük Britaniya, ABŞ və Almaniya ilə eyni düşməndir.Oxşar fikirlər müasir fransız siyasətçiləri üçün xarakterikdir. Belə ki, 2022-ci ilin dekabrında 2012-2017-ci illərdə Fransanın keçmiş prezidenti olmuş Fransua Olland müsahibə verərək Rusiya ilə bağlı fikirlərini bildirib: “2012-ci ildə Kremlə qayıdan Vladimir Putinin arzusu Sovet İttifaqını yenidən yaratmaq idi. Putin aqressiv mövqe tutaraq Qərbin reaksiyasını gözləməyə başladı. O, təxribatçı və aqressiv idi. ABŞ Putini əsas rəqib kimi göstərirdi. 2014-cü ildə Vladimir Putin daha tez qazanc əldə etməyin yolların axtarırdı. Onun Donbasda fəaliyyəti birbaşa öz ordusu vasitəsilə deyil, rusiyayönlü separatçıların köməyi ilə olub, baxmayaraq ki, rusların Donbasda olması və rus silahlarının separatçılara paylanması barədə aydın sübutlar var idi. Bununla belə, beynəlxalq təcrid qorxusu o demək idi ki, Putin müharibənin yekun həllini axtarmır, əksinə, artıq güc yolu ilə əldə etdiklərini möhkəmləndirmək istəyir. Beləliklə, biz onu Normandiya formatının qəbuluna apardıq, sonra danışıqlar üçün Minskə getdik. Beləliklə, Putinin həmin gecə məqsədi mümkün olan maksimum ərazi qazancını əldə etmək üçün atəşkəsi mümkün qədər gecikdirmək idi. O, həmçinin bir gün ilhaq üçün hazırlaya biləcəyini düşündüyü qondarma rusdilli bölgələr üçün daha çox "muxtariyyət" istəyirdi.Yəni, Fransanın eks-prezidentinin sözlərinə görə, rəsmi Paris yalnız Avropanın əlavəsi olan Rusiyanı normal hesab edirdi. Ollandın müsahibəsinin başqa bir hissəsi də az maraqlı deyil: “Minsk razılaşmaları Rusiyanın hücumunu bir müddət dayandırdı. Çox vacib olan Qərbin Rusiyanın növbəti cəhdlərinin qarşısını almaq üçün bu möhlətdən necə istifadə edəcəyini bilmək idi. Bəs o vaxtdan bəri nə baş verdi? Biz artıq Putinə Suriya diktatoru Bəşər Əsədi dəstəklədiyi üçün “pulsuz lisenziya” verilərkən amerikalıların Suriyada beynəlxalq arenadan çəkildiyini görmüşük. Trampın prezidentliyi onun köhnəlmiş hesab etdiyi Atlantik alyansda avropalılarla ABŞ arasında əlaqələri zəiflətdi... 2014-cü ildən Ukrayna hərbi imkanlarını artırdı. Doğrudan da, Ukrayna ordusu 2014-cü ildəki kimi deyil. O, daha yaxşı təlim keçmiş və təchiz edilmişdi. Minsk razılaşmalarının məziyyəti ondan ibarətdir ki, onlar Ukrayna ordusuna belə bir fürsət verib. Bundan əlavə, Avropa parçalanmadı və dərhal Ukraynanı dəstəklədi, ABŞ isə kifayət qədər yardım etdi”.Ancaq ən təsirlisi, Almaniyanın keçmiş kansleri Angela Merkelin etirafından sonra eyni müsahibədə elan edən Fransanın eks-prezidentinin kinsizliyidir: “Lakin Putin Normandiya formatını qəbul etdi, bu format ondan Minsk razılaşmalarının həyata keçirilməsində əldə edilə biləcək tərəqqi barədə mütəmadi olaraq hesabat verməsini tələb etdi. Hər ay biz Pyotr Poroşenko (Ukraynanın eks-prezidenti), Angela Merkel, Vladimir Putinlə uzun telefon danışıqlarımız olub, Minsk protokollarının icrası ilə bağlı məlumat mübadiləsi aparmışıq. Açıq-aşkar istəksizlik olduğunu görsək də, yenə də dialoq var idi. 2017-ci ildən 2018-ci ilə qədər bu “Normandiya formatı” son ayağında idi... Putinin 2015-ci ildə məqsədi cəbhə xəttini mümkün qədər uzağa aparmaq idi. Mariupol artıq onun gözü qarşısında idi. Minsk razılaşmaları və ondan sonra əldə edilən atəşkəs separatçıların nəzarətində olan ərazilərin genişləndirilməsinə imkan vermədi. Bu, onların güclü tərəflərindən biridir”.Bir sözlə, Makron Belarus və Ukraynaya tarixən Fransa ilə müttəfiq olan Polşanın gözü ilə baxır, bunun üçün belaruslar və ukraynalılar bir-birinə qan qohumu olan slavyanlardır, Rusiyanın sakinləri isə qeyri-avropalı və qeyri-slavyan xalqdır.Zaqafqaziyada isə Fransa açıq şəkildə ictimai rəyi manipulyasiya edərək Rusiyanı Ermənistandan sıxışdırmağa çalışır. Belə ki, Senat və Milli Assambleyanın 2022-ci ildə qəbul etdiyi qətnamələrə baxmayaraq, Fransa Qarabağdakı qondarma qurumu dövlət kimi tanımaq niyyətində deyil, hər yerdə Beşinci Respublika mümkün yollla özünü Ermənistan üçün himayədar və qardaş ölkə kimi göstərir. Parisin bu cür fəaliyyəti bir millət olaraq ruslara nifrət edən Ermənistanın ekstremist qüvvələrinin dəstəyi ilə müşayiət olunur. Beləliklə, Rusiya hərbi bazasının Gümrüdən çıxarılmasını və Rusiya ilə qopmağı müdafiə edən Milli Demokratik Qütb hərəkatı açıq şəkildə Fransaya yönəlib.Fransanın postsovet məkanında belə siyasəti fonunda Rusiya Afrika ölkələrinə diqqət yetirməyə bilməzdi. Yadda saxlamaq lazımdır ki, Afrika sürətlə artan əhalisi olan perspektivli bazar, eləcə də dövri cədvəlin demək olar ki, bütün elementlərinin yerləşdiyi qitədir. Bundan əlavə, müstəmləkə imperiyasının dağılmasından sonra da Fransa keçmiş Afrika müstəmləkələrində hələ də güclü təsirini saxlayıb. Belə bir şəraitdə Beşinci Respublikanı Afrika ölkələrindən sıxışdırmadan onun iqtisadi qüdrətini sarsıtmağa çalışmaq mənasızdır.
Bundan əlavə, Fransa postsovet məkanında Rusiya İmperiyası və Sovet İttifaqı dövrünə nifrət edən qüvvələrə qüdrətlə və əsas etibarilə dəstək verir. Rusiyanın isə Afrikada heç vaxt müstəmləkələri olmayıb və neqroid irqli, Mərkəzi Afrika Respublikası, Mali və Burkina-Faso xalqlarını Fransız neokolonializminə qarşı mübarizədə dəstəkləyir.Təbii ki, Fransa Rusiyanın Afrika ölkələrinə nüfuz etməsindən hiddətlənir. Afrikada da mövcud olan və Ukrayna Silahlı Qüvvələrinə qarşı döyüşlərdə iştirak edən Beşinci Respublikanın nifrət etdiyi Vaqner hərbləşdirilmiş qrupu fəaliyyəti ilə yanaşı, Fransa Rusiyanın Afrika qitəsi ölkələri ilə hərbi-texniki əməkdaşlığına qarşıdır. Belə ki, yanvarın 19-da Rusiya təyyarələrini Mali ordusuna təhvil verib. Mali bir Su-25 hücum təyyarəsi, 5 Aero L-39 Albatros təlim-nəqliyyat təyyarəsi və 2 Mi-8 helikopteri alıb. Avadanlıqların təhvil verilməsi mərasimində Rusiya səfiri İqor Qromıko və Maliyə rəhbərlik edən polkovnik Assimi Qoita iştirak ediblər. Mali Hərbi Hava Qüvvələrinin komandanı general Alou Boy Diarra texnikanın ötürülməsini Afrika ölkəsinin silahlı qüvvələrinin “görünməmiş” modernləşdirilməsində mühüm addım adlandırıb. Xarakterikdir ki, 2021 və 2022-ci illərdə Rusiya artıq Maliyə az da olsa hərbi texnika tədarük edib.Amma Burkina Fasoda Fransanın üstünlüyü sarsılıb. Yanvarın 26-da məlum olub ki, Fransa Uaqaduqudakı (Burkina Fasonun paytaxtı) səfiri Luk Alladanı məsləhətləşmələr üçün geri çağırır. Bundan əvvəl Afrika ölkəsinin hakimiyyəti Fransaya Burkina Fasodan qoşunlarını çıxarmaq üçün bir ay vaxt verib. Bu, Fransa ilə 2018-ci il hərbi əməkdaşlıq sazişinin denonsasiyasından sonra baş verib. Burkina Faso Sahel bölgəsində Malidən sonra fransız qoşunlarının ərazilərini tərk etməsini tələb edən ikinci ölkə oldu. Burkina Faso rəhbəri, kapitan İbrahim Traore Uaqduqu yaxınlığındakı Kamboinsin bazasında yerləşdirilən 400 fransız xüsusi təyinatlısının ölkəni tərk etməsini istəyir. Burkina Fasoda yerləşən Fransa hərbçiləri Saber əməliyyatında iştirak edib.Son aylarda həm Fransa, həm də ABŞ Wagner dəstəsinin Burkina Fasoya sızdığını iddia edir. Biz dəqiq deyə bilmərik ki, rus hərbçiləri həqiqətən də Fransanın başqa bir keçmiş müstəmləkəsində fəaliyyət göstərirlər, ya yox. Biz yalnız bir şeyi bilirik: Vaşinqtonun, Parisin və Brüsselin ağrılı reaksiyası onu deməyə əsas verir ki, Afrika olmadan Fransa və bütün Avropa İttifaqının iqtisadi gücü azalacaq.
V.VƏLİYEV