Heydər Əliyev - Azərbaycançılıq ideologiyasının elmi-nəzəri konsepsiyasının qurucusu ŞƏRH

Azərbaycan tarixi uzun illər subyektiv fikirlərin qurbanı olub. Tarixin saxtalaşdırılması müasir dünyada üzləşdiyimiz əksər problemlərin əsas səbəbinə çevrilib. 1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra, tariximizə yeni baxış dövrü başladı. Bu yanaşmada fərqliliyin yaranması soykökümüzə, mədəniyyətimizə bir çox hallarda ziddiyyətli fikirlərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Ümumilikdə sovet tarixşünaslığına qarşı çıxan tərəflərdən biri - Azərbaycan tarixinin qürurverici bəzi səhifələrini daha da şişirdərək sovet dövrünün üstündən xətt çəkdi, digər tərəf isə - sovet ideologiyasından qopa bilməyib köhnə konsepsiyaları qətiyyətlə müdafiə etdi. Bütün bunlar təbii proses idi. Çünki müstəqilliyini yenicə qazanmış Azərbaycan xalqı öz kökünə möhkəm bağlansa da, repressiyalar, əlifbanın dəfələrlə dəyişdirilməsi, qiymətli mənbələrin “Mərkəz”ə köçürülmə cəhdləri nəticəsində, öz dədə-baba kökündən zorla uzaqlaşdırılmışdır.

1990-cı illər mürəkkəb siyasi proseslərlə başladı. Qarabağ uğrunda Ermənistanla müharibə Azərbaycanın daxilində də separatçı qüvvələrin fəallaşmasına səbəb oldu. Hakimiyyət uğrunda mübarizə Qarabağ cəbhəsində geriləmələrə səbəb oldu və bu uğursuzluqlar Bakıda bəzi qüvvələrin əlində “banner” oldu, siyasi oyunların yaranmasına imkan yaratdı. Buradan belə nəticə çıxır ki, XX əsrin 90-cı illərinin əvvəlləri Azərbaycan tarixində daxili və xarici vəziyyətin mürəkkəbliyi ilə səciyyələnir.

Belə bir vaxtda Azərbaycan tarixinə yanaşma da siyasiləşdi. Tarixi hadisələrə, ata-baba köklərinə marağın artmasına baxmayaraq, tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyəti, mübaliğələr, pafoslu çıxışlar yenidən xalqı real tarixdən ayırdı. Hətta Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularından bəzilərinə diqqət çəkərək, tariximizin digər böyük şəxsiyyətlərinin üstündən xətt çəkdilər. Təbii ki, bu yolverilməz idi. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin yenidən hakimiyyətə gəlişi ilə mürəkkəb tarixi proseslərin baş verdiyi belə bir həlledici məqamda Azərbaycan tarixinə obyektiv yanaşma dövrü başlandı. Heydər Əliyev ictimai-siyasi fəaliyyəti ilə Azərbaycan tarixinə ən yeni dövrün böyük bir dövrünü yazdı.

1969-cu ildə Azərbaycan SSR MK-nın birinci katibi vəzifəsində çalışan Heydər Əliyev elə ilk günlərdən sovet rejimi çərçivəsində azərbaycançılıq ideologiyasının əsasını qoydu. Azərbaycan tarixinin öyrənilməsi və təbliği, görkəmli tarixi şəxsiyyətlər və elm adamları haqqında əsərlərin nəşri, yubileylərinin qeyd edilməsi, abidələrinin ucaldılması, tarixi mövzularda bədii filmlərin çəkilməsi və digər fəaliyyətlər Ümummilli Lider Heydər Əliyevin məhsulu idi, uzaqgörənliyi idi.

Güclü iqtisadi bazanın yaradılması, sosial-iqtisadi vəziyyətin yaxşılaşdırılması, elmi tədqiqatların səmərəliliyi respublikanı ön plana çıxarmışdır. XX əsrin 70-80-ci illəri Azərbaycan tarixində iqtisadi yüksəlişlə yanaşı, həm də mədəni dirçəlişlə səciyyələnir. Azərbaycan bölgəsi bu dirçəlişin aparıcı qüvvəsi idi. Lakin danılmaz faktdır ki, həmin illərdə xalqa dayaq olan, onun istedadlı nümayəndələrini ruhlandıran, stimullaşdıran şəxs Ümummilli Lider Heydər Əliyev olmuşdur. Ulu öndər deyirdi: “Xalq həmişə öz ziyalısı, mədəniyyəti, elmi ilə tanınır. Şübhəsiz ki, xalqın tarixində həm generalların, həm də siyasətçilərin mühüm rolu var. Lakin insanlar həmişə öz mədəniyyəti, elmi ilə tanınır və keçmiş tariximiz də bunu sübut edir”.

1993-cü ilin may-iyun aylarında vətəndaş müharibəsi təhlükəsi yarandı. Azərbaycan xalqı Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlməsini israrla tələb edirdi. Ədalət öz yerini tapdı. Bir çox hallarda dönməz və xalqların məhv edilməsinin ən təhlükəli forması olan vətəndaş müharibəsi Heydər Əliyevin müdrik addımları nəticəsində baş vermədi. Heydər Əliyev daha bir tarixi səhnə yazdı.

XX əsrin 90-cı illərində müstəqilliyi bərpa olunan Azərbaycanın dövlət quruculuğunun qarşısında duran əngəllər əməli addımlar atmaqla yanaşı, Vətənin Ulu tarixinə baxışı da yeniləməkdə davam edirdi. 1993-cü il sentyabrın 22-də Heydər Əliyev Ali Sovetdə gənclərin nümayəndələri ilə görüşündə demişdir: “Hər bir müstəqil dövlət müstəqil siyasət aparırsa, müstəqil xarici siyasət yeritmək istəyirsə, şübhəsiz ki, bütün dövlətlərlə əlaqələr qurmalıdır. Eyni zamanda müxtəlif bloklara, müxtəlif qruplara daxil edilməlidir. Müxtəlif blok və qruplarda iştirak heç də o dövlətin müstəqilliyinə xələl gətirən amil deyil. Biz yenidən tarixə müraciət etməliyik. Məsələn, XV əsrdə yaşamış böyük dövlət xadimi Uzun Həsən o dövrdə Azərbaycan tərəfindən Avropa dövlətləri ilə diplomatik əlaqələr qurmaq üçün addımlar atmış, oraya səfirlər göndərmiş, əlaqələr qurmuşdur”.

Heydər Əliyevin Azərbaycan tarixinə obyektiv yanaşması onun hər bir çıxışında özünü göstərir. Ulu öndər yeni əsr və üçüncü minilliklə əlaqədar Azərbaycan xalqına müraciətində Azərbaycan tarixinin yeni, mükəmməl konsepsiyasını irəli sürmüşdür. Ulu Öndər Heydər Əliyevin yeni əsr və üçüncü minilliklə əlaqədar 2000-ci il dekabrın 29-da xalqa müraciəti öz dövrünü qabaqlayan, obyektivliyi və dürüstlüyü ilə seçilən, tarixin vazkeçilməz elmi-nəzəri konsepsiyasıdır, hansına ki Azərbaycanın ehtiyacı var. Dünyanın dörd bir yanına səpələnmiş çox milyonlarla azərbaycanlıya ünvanlanmış bu müraciət əslində xalqımızın keçdiyi çətin, yorucu, ibrətamiz, o cümlədən keçdiyi şərəfli tarixi yola tamamilə yeni baxışdır. Bu müraciətdə dövlətçilik tarixi, qəhrəmanlıq tarixi, milli mənəvi dəyərlər, tarixi şəxsiyyətlər, tarixin dövrləşdirilməsi, tarixdə din məsələləri, tarixdə dövlətçilik ideyaları, qloballaşma, neft strategiyası və digər mövzular elmi və s. nəzəri mövqe.

Heydər Əliyev əslində, Azərbaycan tarixinin ideoloji xəttini aydınlaşdırdı. Onun müraciətini araşdırarkən biz təkzibolunmaz bir faktın şahidi oluruq ki, Heydər Əliyev dövlət başçısı, Vətənpərvərlik tarixinin böyük bilicisi olub. İxtisasca tarixçi olan Heydər Əliyev məlum müraciətində Azərbaycan tarixi ilə müasir ictimai-siyasi proseslərin əlaqəsini peşəkarcasına təhlil etmişdir.

Dünyanın bir çox dövlət xadimləri 20-ci əsrin, yeni əsrin astanasında bəzən maraqlı fikirlər söyləmiş, obyektiv və ya subyektiv münasibətlərini bildirmişlər. Lakin Heydər Əliyevin dəyərləndirdiyi və dilə gətirdiyi 20-ci əsrlə bağlı fikirlər başqa mülahizələri də kölgədə qoyur: “Başa çatan əsr sürətli elmi-texniki tərəqqi və iki dünya müharibəsində tökülən qanlar, imperiyaların dağılması və yeni suveren dövlətlərin yaranması, soyuq müharibənin yaratdığı gərginlik və s. sülh və sabitlik naminə göstərilən kollektiv səyləri ilə bəşəriyyətin yaddaşında əbədi olaraq qalacaqdır”.

XX əsrin böyük hissəsini Azərbaycan tarixinə qızıl hərflərlə yazan Heydər Əliyev şahidi və iştirakçısı olduğu tarixi prosesləri dərin təhlil edib. Heydər Əliyevin dövlətçilik fəaliyyəti XX əsrin ortalarından başlayaraq o dövrün bütün çətinliklərinə, qadağalarına sinə gərərək, mənəvi-milli dəyərlərə, azərbaycançılıq ideologiyasına əsaslanan məqsədyönlü siyasətlə həyata keçirilib. Xalqının böyük tarixinin dərin bilicisi olan Heydər Əliyev Azərbaycan xalqına mənsub olması ilə həmişə fəxr etmiş və qeyd etdiyi müraciətində hər bir azərbaycanlını tarixi irsimizə layiq olmağa çağırır: “Getdiyimiz yola nəzər saldıqda məlum olur ki, biz nadir irsin sahibləriyik. Bu irsə layiq olmağa çalışan hər bir Azərbaycan vətəndaşı böyük tarixi keçmişə, zəngin mədəniyyətə, yüksək mənəviyyata malik ölkəmizin həm dünəninə, həm bu gününə, həm də gələcəyinə dərin məsuliyyət hissi ilə yanaşmalıdır”.

Zəngin maddi mədəniyyətə malik olmasına baxmayaraq, tariximizin uzun illər üzləşdiyi ən çətin vəzifələrdən biri də ondan ibarətdir ki, Azərbaycan qədim zamanlardan ibtidai insanların məskunlaşdığı ərazi olduğunu, ən qədim mədəniyyət və sivilizasiya mərkəzlərindən biri olduğunu sübuta yetirməkdə maneələrlə üzləşmişdir. Heydər Əliyev yeni əsr və üçüncü minilliklə əlaqədar Azərbaycan xalqına müraciətində Azərbaycan tarixinin qədim dövrünü elmi-nəzəri cəhətdən qiymətləndirirdi: “Azərbaycanın elə bir taleyi var ki, geosiyasi mövqeyinə görə həmişə sivilizasiyaların qovşağında olub, həm Şərqin, həm də Qərbin güclü təsirini həmişə hiss edib. Məlumdur ki, Azərbaycan bəşəriyyətin beşiyi olan nadir ölkələrdən biridir. Burada həyat çox erkən yaranıb və Azıx mağarasında azıxantrop aşkar edilib.

Azərbaycan ibtidai insanın ən qədim məskənlərindən biri olduğunu göstərir. Qobustan və Gəmiqayada qayaüstü rəsmlər və petroqliflər, maddi-mədəniyyət nümunələri, Kür-Araz və Xocalı mədəniyyətləri ilə bağlı qədim kurqanlardan tapılan tapıntılar Azərbaycanda hələ eramızdan əvvəl minilliklərdə inkişaf etmiş mədəniyyətin mövcud olduğunu təsdiqləyir”.

Fəaliyyəti ilə xalqımızın ictimai-siyasi həyatında, dövlətçilik tarixində, milli-mənəvi irsdə, milli özünüdərk məfkurəsində dönüş yaradan, ən qədim dövlətçilik ənənələrini davam etdirən Heydər Əliyev Azərbaycanın özünəməxsus yerini Şərqlə Qərb arasında qoruyub saxladı.

Xalqımız türk və İslam dünyasının dəyərli bir parçası olmaqla dünya mədəniyyəti tarixinə öz töhfəsini verib. Azərbaycan xalqının bu illər ərzində müstəmləkəçilik siyasəti altında məruz qaldığı haqsızlıqlar və təhriflər zəngin mədəni irsimizi digər xalqların zəif nailiyyətlərinin kölgəsində qoyub. Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəldiyi ilk günlərdən xalqı üçün gördüyü müqəddəs işlərin ən mühümü zəngin mədəni irsimizin təqdimatı və təbliği olmuşdur. Onun minilliklərin qovşağında bütün dünya azərbaycanlılarına müraciətində fəxrlə vurğuladığı məqamlardan biri də milli ədəbi irsimizin zənginliyi olub: “İkinci minilliyin tarixi aydın göstərir ki, Azərbaycan xalqı dünya mədəniyyətində özünəməxsusluğu ilə seçilən xalqlar sırasındadır. Azərbaycanlılar bəşər sivilizasiyasının tərkib hissəsi kimi son iki min ildə dünya mədəniyyəti xəzinəsinə mühüm töhfələr veriblər. İbtidai insanın mədəniyyət sahəsində qazandığı bütün nailiyyətlərə sahib olan əcdadlarımız zəngin mədəni-mənəvi irs yaratmışlar. Bunu həm Azərbaycan ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar edilmiş abidələr, həm də bu günə qədər gəlib çatmış şifahi xalq yaradıcılığı və yazılı ədəbi irs nümunələri təsdiq edir”.

Ulu öndər “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanını xüsusi qiymətləndirərək qeyd etmişdir ki, bu dastan mahiyyətcə qəhrəmanlıq ideologiyasıdır. Epos, eyni zamanda, azərbaycanlıların etnogenetik mənşəyini öyrənmək üçün qiymətli mənbədir. Qəhrəmanlıq abidəsi olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanına yeni yanaşma, yeni baxış Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişinin ilk günlərindən başlayaraq 2000-ci ildə 1300 illik yubileyinin təntənəli qeyd olunması ilə öz əməli nəticəsini göstərdi. eposun qlobal miqyasda.

Heydər Əliyev minilliklərin qovşağında azərbaycanlıları Dədə Qorqudun nəsihətlərini xatırlamağa çağırmağı özünə borc bilirdi. Heydər Əliyevin eposa verdiyi bu qiymət xalqın özünə qayıdışı, dədə-baba köklərinə, tarixə yeni baxış demək idi: “Bizim “Kitabi-Dədə Qorqud” kimi möhtəşəm abidəmiz var. “Babam Qorqud kitabı”), 1300 2000-ci ildə təntənəli şəkildə qeyd etdiyimiz yubileyi də eramızdan əvvəl bu torpaqda inkişaf etmiş mədəniyyətin mövcud olmasından xəbər verir”.

“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanından başlanan oyanış yüksəliş xətti ilə davam edərək mədəniyyətimizin Nizami zirvəsinə çataraq mədəni həyatın müxtəlif sahələrinə şaxələnmişdir. Tariximizin bu illər ərzində üzləşdiyi ədalətsiz yanaşmalardan biri də Azərbaycanın dirçəlişinə laqeyd münasibət olmuşdur. Tariximizin bu konkret dövrünü düzgün qiymətləndirən tarixçi və dövlət xadimi Heydər Əliyevin özü XX əsr Azərbaycan tarixində oyanış və dirçəliş intibahının banisi, rəhbəri olmuşdur. Heydər Əliyev Azərbaycan tarixində İntibah dövrünü belə qiymətləndirmişdir: “Xalqımızın əsrlər boyu yaratdığı mədəniyyət və ədəbiyyat nümunələri həyata məhəbbət, azadlıq və müstəqillik arzuları ilə hopmuşdur. Dünya sivilizasiyası tarixində silinməz iz qoymuş, ümumbəşəri ideyaları tərənnüm etmiş Qətran Təbrizi, Nizami Gəncəvi, Əfzələddin Xaqani, Xətib Təbrizi, İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli kimi xalq poetik əfsanələrimiz kimi əzəmətli sənət abidələri həqiqət, ədalət, humanizm ideallarını təsdiq edir, Azərbaycan xalqına xidmət etmişdir. Səfiəddin Urməvinin, Əcəmi Naxçıvaninin, Sultan Məhəmməd Təbrizinin dünya mədəniyyəti xəzinəsinə gətirdiyi incilər bu gün də sənət bilicilərini sevindirir... Şərqdə, o cümlədən Azərbaycanda formalaşan İntibah dünya mədəniyyəti tarixinin ən parlaq səhifələrindən biridir. Bu dövr Azərbaycan xalqının həyatının müxtəlif sahələrində qazandığı böyük uğurların məntiqi nəticəsi idi”.

Heydər Əliyevin Azərbaycan tarixinə yeni yanaşması onun tarixi şəxsiyyətlərinə zaman və məkan baxımından obyektiv qiymət verilməsində də özünü göstərdi. Orta əsrlərdə Azərbaycanın dünya şöhrətli şairləri, dövlət xadimləri, sərkərdələri, qəhrəmanları yetişib. Əsrlər boyu, XX əsrin son 30 ilində və XXI əsrin əvvəllərində formalaşan milli mənəvi dəyərlər, dövlətçilik ənənələri, mədəni irs, milli ləyaqət və müqəddərat yeniləşən Azərbaycan dövləti kimi meydana çıxdı. Heydər Əliyev əsrlərin, minilliklərin qovşağında olan tarixi şəxsiyyətlərin hər birini yüksək qiymətləndirərək, onlardan nümunə götürməyi tövsiyə edərək, əslində, “tarix və şəxsiyyət”, “zaman və lider” və s. kimi anlayışlara istiqamət verirdi:

“Xalqımızın dünya elminə verdiyi töhfə ilə fəxr etməyə haqqı var. Nəsirəddin Tusinin, Əbülqəsən Bəxmənyarın, Şıxabəddin Sührəverdinin adları elm aləminə yaxşı məlumdur... Cavanşir, Babək kimi sərkərdələrin qəhrəmanlığı mükəmməl vətənpərvərlik məktəbi yaradaraq, milli rəmzlərin formalaşmasına, xalqın bütövlüyünə, vətən və milli birliyə xidmət etmişdir. Məhəmməd Cahan Pəhləvanın, Qızıl Arslanın, Uzun Həsənin, Şah İsmayıl Xətainin və digər dövlət xadimlərimizin həyat və yaradıcılığı vətənpərvərlik, vətəndaşlıq kimi məfhumların həyatda ən yüksək dəyərlər kimi son təsdiqlənməsinə xidmət etmişdir”.

Zamanın məkan daxilində dəyərləndirilməsi, şəxsiyyətin məkan daxilində qiymətləndirilməsi tarixə yeni baxışdır, yeni yanaşmadır. Tarixi hadisələrin zaman və məkan anlayışları çərçivəsində obyektiv təhlili Azərbaycan tarixinin çox ehtiyac duyduğu yanaşma formasıdır.Alimlərimizin dünya tarixinin ən ədalətsiz müqavilələrini - Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrini birmənalı, obyektiv qiymətləndirmək cəhdləri zaman-zaman onların təqib edilməsinə səbəb olmuşdur. Lakin Heydər Əliyev hakimiyyətdə olduğu hər iki dövrdə tariximizə qara hərflərlə yazılan işğal dövrünün tədqiqatçılarını dəstəkləmiş və müraciətində dəyərli ümumiləşdirmələrini açıqlamışdır: “Tarixi proseslərin gedişi ona gətirib çıxarmışdır ki, 1813 və 1828-ci illərdə imzalanmış Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri Azərbaycanı, tarixi torpaqlarımızı parçaladı, xalqımızı iki yerə böldü. Bu gün tam əminliklə deyə bilərik ki, dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan azərbaycanlılar müstəqil Azərbaycan Respublikasını özlərinin Vətəni hesab edir, onu milli dövlətçiliyin, milli ruhun, milli dəyərlərin, milli mənəviyyat və mədəniyyətin qalası kimi yüksək qiymətləndirirlər. Bu, 20-ci əsrdə geniş yayılmış ümumi Azərbaycan dəyərlərinə sadiqlik ideyalarının formalaşmasının məntiqi nəticəsidir”.

Tarixinin dərin bilicisi kimi fenomen şəxsiyyət olan Heydər Əliyev öz müraciətində işğalçının məngənəsində qalmış xalqımızın milli sərvətin ağır addımları ilə kapitalizm istiqamətində irəliləməsinə xüsusi qiymət vermişdir. Heydər Əliyev XX əsrin əvvəllərində tərəfimizdən bərpa edilmiş dövlətçiliyimizin məntiqi köklərini XIX əsrin maarifçilik ideyalarında görərək azərbaycançılıq ideologiyasını belə izah edirdi: “XX əsrdə əldə etdiyimiz uğurların, o cümlədən müstəqil dövlət yaratmaq əzminin kökünü uzaq və yaxın tariximizdə, xüsusən, XIX əsrdə formalaşan və inkişaf edən ideoloji cərəyanlarda axtarmaq lazımdır. Bu cərəyanlar, bir tərəfdən, Abbasqulu Ağa Bakıxanov, Mirzə Kazımbək kimi ayrı-ayrı görkəmli şəxsiyyətlərin, nadir şəxsiyyətlərin son dərəcə uğurlu yaradıcılıq fəaliyyətində öz əksini tapsa da, digər tərəfdən, milli maarifçilik baxışlarının bilavasitə həyata keçirilməsi ilə bağlı olmuşdur. Bu dövrdə yaranmış demokratik mətbuat, xalq maarifinin yeni modeli, dünyəvi teatr milli rəmzlərin formalaşmasına öz töhfəsini vermiş, milli mənlik şüurunun formalaşmasına güclü təkan vermişdir”.

Ulu öndər XIX əsrdə iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinin inkişafını, o cümlədən milli sərvətlərimizin mənimsənilməsini, kapitalizmin inkişafının xüsusiyyətlərini, neftin ölkənin inkişafında aparıcı rolunu elmi-nəzəri baxımdan təhlil edib. iqtisadiyyatı, dövrə yeni görkəm gətirdi: “1872-ci ildə çar hökumətinin göstərişi ilə əkinçilik sistemi ləğv edildikdən sonra neft sənayesinin inkişafı üçün yollar açıldı. Bakıya xarici kapitalın intensiv axını başladı. 1883-cü ildə Zaqafqaziya dəmir yolu çəkildikdən sonra Rusiya və digər Avropa ölkələri ilə ticarət intensivləşdi. Bakı yerli və xarici investisiyalar hesabına sürətlə kapitallaşdı... XIX əsrin sonu - 20-ci əsrin əvvəlləri dünyada yeni münasibətlərin qurulması dövrü kimi Azərbaycan xalqının həyatının bütün sahələrinə öz təsirini göstərdi. Bu dövrün ictimai prosesləri nəticəsində böyük sənaye şəhərinə çevrilən Bakı bütün Qafqazın iqtisadi mərkəzinə çevrildi. Bu dövrdə iqtisadiyyatın inkişafı ilə əlaqədar təhsil, elm, incəsənət və ədəbiyyat sahələrində böyük canlanma başlandı”.

Beləliklə, Heydər Əliyev Azərbaycanda XIX əsrdə baş verən tarixi prosesləri zaman-məkan və zaman-şəxsiyyət anlayışları nöqteyi-nəzərindən dəqiq dəqiqliklə təhlil etmişdir. Maarifçilik ideyalarının ən görkəmli nümayəndələrinin ideoloji mübarizəsi təhsilin, elmin, mətbuatın, mədəniyyətin müxtəlif sahələrinin inkişafında özünü göstərmişdir. Məhz Heydər Əliyev dövrün və şəxsiyyətin vəhdətindən doğan nailiyyətləri fəxrlə vurğulayırdı: “Qori Müəllimlər Seminariyasının məzunları Cəlil Məmmədquluzadə, Süleyman Sani Axundov, Üzeyir bəy Hacıbəyov, Həbib bəy Mahmudbəyov, Rəşid bəy Əfəndiyev, Firudin bəy Köçərli kimi görkəmli maarifçilər aparılan islahatlara güclü təkan verdilər. ...Maarifçilik hərəkatının genişlənməsi Azərbaycandan ali təhsil almaq üçün xarici ölkələrə gedənlərin sayının getdikcə artmasına səbəb oldu. Xaricdə ali təhsil aldıqdan sonra vətənə qayıdan ziyalı təbəqəsinin nümayəndələri Azərbaycanda təhsil cərəyanlarını dəstəkləyən qüvvələri öz ətrafında birləşdirərək milli mətbuatın və milli teatrın əsasını qoya bildilər.... Bakının inkişafı, əhalisi artımı, ziyalı təbəqəsinin formalaşması, informasiya məkanının genişlənməsi milli mətbuatın yaradılması zərurətini şərtləndirirdi. Bunu ilk dərk edən görkəmli maarifçi Həsən bəy Zərdabi bu istiqamətdə məqsədyönlü işlər aparmağa başladı. 1875-ci il iyulun 22-də “Əkinçi” qəzetinin ilk nömrəsi işıq üzü gördü və bununla da Azərbaycan mətbuatının başlanğıcı qoyuldu. Cəlil Məmmədquluzadənin təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə nəşr olunmağa başlayan “Molla Nəsrəddin” jurnalı təkcə Azərbaycanda deyil, bütün Şərqdə jurnalistika məktəbinin əsasını qoydu”.

XIX əsrdə baş verən ictimai-siyasi, mədəni proseslərin əməli nəticəsi XX əsrdə özünü milli oyanış, milli dirçəliş, dövlətçiliyin bərpası kimi göstərdi. Heydər Əliyev Azərbaycan xalqına müraciətində 19-20-ci əsrlərin tarixi prosesləri arasında möhkəm bağlılığı vurğulayaraq, həmin dövrün qiymətləndirilməsinə yeni elmi-nəzəri yanaşma gətirdi. Elmi-nəzəri təhlilin əsas mahiyyətini Ulu Öndərin məlum müraciətində XX əsrin dövrləşdirilməsi məsələsi təşkil edirdi. Heydər Əliyev XX əsrin tarixi proseslərini dörd dövrə ayırmışdır:

Birinci dövr Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması üçün tarixi şəraitin yetişmə dövrüdür. Bu dövr 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması ilə başa çatdı.

Azərbaycanın ikinci dövrü - Demokratik Respublika dövrü (1918-1920).

Üçüncü dövr 1920-ci ilin aprel işğalı ilə başlayan sovet dövrüdür. Bu müddət 1991-ci il oktyabrın 18-də “Müstəqillik haqqında Konstitusiya Aktı”nın qəbulu ilə başa çatır.

Dördüncü dövr 1991-ci ilin oktyabrında başlayan müstəqillik dövrüdür.

Gördüyü kimi, Heydər Əliyevin Azərbaycan tarixinin 20-ci əsrinin dövrləşdirilməsi çox dərin elmi-nəzəri əsaslara söykənir. Heydər Əliyev hər bir dövrü xüsusilə izah edərək, 20-ci əsrin ziddiyyətli tarixi proseslərini peşəkarcasına sistemləşdirərək Azərbaycan tarixinin ehtiyac duyduğu obyektiv yanaşma formasını nümayiş etdirdi:

"XIX əsrdən başlayan mürəkkəb ictimai-siyasi proseslərin gedişi Azərbaycan cəmiyyətində əsaslı dəyişikliklərə səbəb oldu. Yeni şəraitdə formalaşan görkəmli ictimai-siyasi xadimlərimiz əsrin çağırış və tələblərinə layiqincə cavab verə bildilər. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması üçün əlverişli zəmin yarandı. Bu dövrü Azərbaycan tarixinin XX əsrdə İLK MƏRHƏLƏSİ adlandırmaq olar”.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünü 20-ci əsrin tarixi proseslərinin ikinci dövrü kimi dəyərləndirən Heydər Əliyev əvvəlki çıxışlarında olduğu kimi, bu müraciətdə də özünün yüksək elmi-nəzəri və siyasi baxışlarını ortaya qoymuşdur. Heydər Əliyev 1918-ci il mayın 28-də elan edilmiş “İstiqlal Bəyannaməsi”nin əsas prinsiplərini dəyərləndirərək, Milli Şuranın işini yüksək qiymətləndirərək, müraciətində bu mövzuya geniş yer verib:

“İKİNCİ MƏRHƏLƏ – çar Rusiyasının süqutundan sonra Azərbaycanın ilk dəfə dövlət müstəqilliyini əldə etdiyi dövrdür. Bu dövrdə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qısa müddətdə həyata keçirdiyi ciddi transformasiyalar sayəsində müstəqil, suveren, bütün dövlətçilik atributlarına - özünün parlamentinə, hökumətinə, ordusuna və pul vahidinə malik bir dövlətə çevrildi. O, bütün göstəricilərinə və dövlətçilik prinsiplərinə görə Şərqdə ilk demokratik respublika oldu. Azərbaycan Milli Şurasının qəbul etdiyi tarixi Bəyannamə yeni yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin daxili və xarici siyasətinin prioritet prinsiplərini bütün dünyaya bəyan etdi. Bəyannamədə bəyan edilən Azərbaycan xalqının öz müqəddəratını təyin etməsi, insanların bərabərhüquqluluğunun tanınması, bütün xarici dövlətlərlə və qonşu xalqlarla dinc yanaşı yaşaması, ölkələrin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipləri Azərbaycan Demokratik Respublikasının beynəlxalq nüfuzunu artırmışdır.”

Dövrün ictimai-siyasi proseslərini elmi-nəzəri və siyasi baxımdan səciyyələndirən ulu öndər Heydər Əliyev dünya azərbaycanlılarına müraciətində respublikanın dövlət xadimlərinin xatirəsini dərin hörmətlə anaraq, xidmətlərini xüsusilə vurğulamış, onların şərəf və ləyaqətini yüksək qiymətləndirmişdir.

Uzun illər Azərbaycan tarixində adları belə çəkilməyən bu şəxsiyyətlər Heydər Əliyev tərəfindən layiqincə qiymətləndirilib: “Əsas odur ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qısa müddət ərzində fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, xalqımızda azadlıq və müstəqillik ideyalarını gücləndirib. Minnətdar Azərbaycan xalqı bu respublikanın yaranmasında müstəsna xidmətləri olan Məmməd Əmin Rəsulzadə, Əlimərdan bəy Topçubaşev, Fətəli Xan Xoyski, Həsən bəy Ağayev, Nəsib bəy Usubbəyov, Mehdi bəy Hacıkski, Məmməd Yusif Cəfərov, Xudadət bəy Rəfiqəyov, Akifağaul İslamov, Teymur bəy Makinski, Səməd bəy Mehmandarov, Əli Ağa Şıxlinski, Sultan Məcid Qənizadə, Xəlil bəy Xasmədov, Əhməd bəy Pepinov, Şəfi bəy Rüstəmbəyov kimi görkəmli ictimai xadimlərin xatirəsini bu gün də dərin ehtiramla yad edir.”

Heydər Əliyev müraciətində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tarixinə yeni baxış və yanaşmalar baxımından ümumiləşdirilmiş elmi-nəzəri qiymət verdi. Heydər Əliyev qeyd etdi ki, Azərbaycan tarixində XX əsrdə üçüncü müntəzəm dövr aprelin 28-dən başlayır.

1920-ci ildə bu dövrü Sovet hakimiyyətinin ilk iki ilində müstəqilliyin qorunub saxlanması dövrü kimi qiymətləndirdi: “ÜÇÜNCÜ MƏRHƏLƏ 1920-ci ilin aprelindən başlayır. Azərbaycan sovet hakimiyyəti qurulandan sonra da öz müstəqilliyini qoruyub saxladı.

Aprelin 30-da Rusiya ilə Azərbaycan arasında hərbi-iqtisadi saziş imzalanıb. Azərbaycanda xarici dövlətlərin nümayəndəlikləri, o cümlədən Rusiya konsulluğu fəaliyyət göstərirdi... 1921-ci ildə Zaqafqaziya Federasiyasının yaradılması müstəqilliyin itirilməsi istiqamətində ilk addım idi. 1922-ci il dekabrın 30-da SSRİ-nin yaradılması isə Azərbaycanın müstəqilliyinə son qoydu. Bir sıra dövlətçilik atributlarının, o cümlədən bayraq, gerb, himn və Konstitusiyanın qorunub saxlanmasına baxmayaraq, bir çox sahələrdə beynəlxalq hüququn subyekti statusunu itirmişdir”.

Tarixçi dövlət xadiminin Azərbaycan xalqının XX əsr tarixinə tamamilə yeni yanaşması üçün dərin elmi-nəzəri əsaslar mövcud idi. Heydər Əliyev özü də 20-ci əsrin tarixi proseslərinə rəhbərlik edən ulu öndər olaraq dövrü elmi baxımdan təhlil etmişdir. Müstəqillik dövründə subyektiv düşüncələrin hücumuna məruz qalan 70 illik “sovet dövrü”nə Heydər Əliyev yeni görkəm gətirdi. Ulu Öndər həmin dövrdə xalqımızın qazandığı iqtisadi və intellektual potensialı aydın faktlarla izah etmiş, dövrün tarixinə yeni yanaşmaları yüksək qiymətləndirmişdir. Heydər Əliyev 20-30-cu illərin mürəkkəb siyasi proseslərini, 1937-ci il repressiyalarını, İkinci Dünya müharibəsində xalqımızın şücaətini, müharibədən sonrakı illərdə iqtisadiyyatımızın əldə etdiyi nailiyyətləri, mədəniyyətimizin uğurlarını və s. xalqımızın 70 illik tarixinə ədalətsiz yanaşmaların üstündən xətt çəkən “sovet dövrünün” aspektləri: “Müharibədən sonrakı beşilliklər dövründə Sovet Azərbaycanının keçdiyi tarixi yolun əhəmiyyətini azaltmadan bir məqamı da qeyd etmək lazımdır. ki, 60-cı illərdə respublika iqtisadiyyatının inkişafında mənfi meyillər yaranmağa başladı... 1969-cu ildə Azərbaycanın müasir tarixində köklü dönüşün əsası qoyuldu. Respublikanın dinamik inkişafı üçün kompleks proqramların hazırlanmasında amansız fəaliyyət, ağlasığmaz təşəbbüs və nəhəng enerji bütün 70-ci illərin əlamətlərinə çevrilmişdir.

Heydər Əliyev 1991-ci ildən başlanan müstəqilliyimizin yenidən bərpası dövrünü növbəti dövr kimi hərtərəfli səciyyələndirdi. Müraciətdə bu mərhələ iki dövrə bölünərək elmi-nəzəri baxımdan təhlil edilərək həm daxili siyasi proseslər kontekstində, həm də dünya hadisələri kontekstində yanaşaraq aşağıdakı ardıcıllıqla qiymətləndirilir:

1. 1991-1993-cü illər Azərbaycanın müstəqillik tarixində itirilmiş illər:

“Müstəqillik yoluna qədəm qoymuş hər bir ölkə kimi, Azərbaycan üçün də onun daxili və xarici siyasətinin konsepsiyasının təcili işlənib hazırlanması və dərhal həyata keçirilməsi təxirəsalınmaz və taleyüklü vəzifə idi. Təəssüflər olsun ki, 1991-1992-ci illərdə bu istiqamətdə heç bir iş aparılmadı... Azərbaycanda siyasi proseslərin bu cür təhlükəli və ziddiyyətli gedişi onu göstərirdi ki, respublika rəhbərliyi müstəqil xətt tutmayıb və 18 Oktyabr 1991-ci ilin Konstitusiya Aktının qəbulundan sonra Azərbaycan dövlətinin müstəqilliyi ilə bağlı ikiüzlü, ardıcıl olmayan siyasət həyata keçirdi”.

2. 1993-cü ildən sonrakı dövr Azərbaycanın müstəqillik tarixində yeni dövrdür: “1993-cü ilin iyununda xalqın təkidli tələbi ilə ölkədə hakimiyyət dəyişikliyi baş verdi və müstəqil dövlətçilik tarixinin ikinci dövrü başlandı. Ölkə onu gözləyən fəlakətlərdən, daxili və xarici antiazərbaycan qüvvələrin basqınlarından, vətəndaş müharibəsindən, torpaqlarımızın ardıcıl işğalından və nəhayət, dövlət müstəqilliyinin məhv edilməsindən, Azərbaycanın parçalanmasından xilas edilməli idi”.

1993-cü ilin iyulundan tariximizin yeni şanlı səhifəsi açıldı. Zaman və şəxsiyyət amillərinin vəhdəti dövlətimizi, müstəqilliyimizi uçurumdan xilas etdi. Zamanın girdabına üz tutan Heydər Əliyev xalqımız üçün sipər oldu. Dünya xalqları arasında böyük perspektivlərə malik olan Azərbaycan 20-ci əsrin sonu, XXI əsrin əvvəllərində bütün çətinliklər və sınaqlar üzərində qələbə qazandı. Ümummilli Lider Heydər Əliyev yeni əsr və üçüncü minilliklə əlaqədar bütün dünya azərbaycanlılarına müraciətində bütün dünya azərbaycanlılarını vahid Azərbaycan uğrunda birləşməyə, torpaqlarımızın azadlığı uğrunda birgə mübarizəyə, vətənimizin parlaq gələcəyi naminə fəal olmağa çağırdı. Ulu öndər Heydər Əliyevin xalqımızın tarixinə yeni baxışı təkcə yuxarıda qeyd etdiyimiz müraciətlə məhdudlaşmır. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının 1300 illik yubileyinin təntənəli qeyd edilməsi; məcburi deportasiyanın, xalqımıza qarşı törədilmiş soyqırımların dövlət səviyyəsində qeyd edilməsi haqqında fərmanlar; Naxçıvan Muxtar Respublikasının yubiley tədbirlərinin keçirilməsi; tarixi abidələrin mühafizəsi üzrə fərman və sərəncamların verilməsi və əməli fəaliyyətin həyata keçirilməsi; Bibiheybət məscidinin və digər dini müqəddəs yerlərin bərpası istiqamətində görülən işlər; tarixi şəxsiyyətlərin xatirəsinə ehtiram, müasir elm və incəsənət xadimlərinə hörmət və ümummilli liderin təşəbbüsü ilə həyata keçirilən saysız-hesabsız bu kimi tədbirlər, əslində, tariximizin nə qədər yüksək qiymətləndirilməsinin göstəricisidir.

Masil Dəmirov

YAP Yasamal rayon təşkilatının fəal üzvü