General Timoşenko: Heydər Əliyev mənə dedi: “Nelson Mandela birinci yerə qoyulmalı idi” - MÜSAHİBƏ

Milli Məclisin eks-deputatı, “Şöhrət” ordenli general-mayor Vladimir Timoşenko “Caliber” analitik mərkəzinə müsahibəsində ümumilli lider Heydər Əliyev haqqında maraqlı xatirələrini bölüşüb. Müsahibəni oxucularımıza təqdim edirik.

- Vladimir Vasilyeviç, söhbətimizə keçmişə ekskursiyadan başlayaq. Azərbaycana ilk dəfə nə vaxt gəlmisiniz?

- 1962-ci ildə mən Vladiqafqaz Ali Hərbi Məktəbinin kursantı olduğum üçün Hövsan kəndində və Jiloy (Çilov) adasında təcrübə keçmişdim. 1985-ci ildə Çukotkada xidmət edəndən sonra vəzifəmdə yüksəldim və yenidən Azərbaycana, Ələtə gəldim. Orada 19-cu Hava Hücumundan Müdafiə Ordusunda korpusun siyasi şöbəsinin rəisi vəzifəsində çalışmışam. Sonra çaxnaşma oldu və məni Lvova göndərdilər, sonra Tiflisdə yuxarı vəzifəyə göndərildim, Azərbaycanı, Gürcüstanı, Ermənistanı, Rusiyanın Həştərxan vilayəti və Stavropol diyarını və digər əraziləri əhatə edən Zaqafqaziya Hərbi Dairəsinin tərkibində ordunun hərbi şurasının üzvü idim. Mənə müxtəlif vəzifələr seçimi təklif olundu, lakin mən taleyimi Azərbaycanla bağlamağa qərar verdim. Müstəqil Azərbaycanın vətəndaşı oldum, bir neçə dəfə Milli Məclisin deputatı seçildim.

- Siz Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin yenicə alovlandığı vaxt burada idiniz. Bunun qarşısını almaq olardımı?

- Əlbəttə, mümkün idi. Bu münaqişənin Kreml tərəfindən qızışdırıldığı tamamilə aydındır! Mixail Qorbaçov başda olmaqla Sovet rəhbərliyi erməni millətçilərini açıq şəkildə təşviq edirdi. O vaxtkı DQMV-də ermənilər Sovet Ermənistanından daha yaxşı yaşayırdılar, hətta Azərbaycan üçün orta səviyyədən də! Amma “parçala, hökm sür” prinsipindən çıxış edən SSRİ rəhbərliyi o zaman həm Bakıya, həm də İrəvana eyni vaxtda təzyiq göstərə bilmək üçün Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə start verdi. Sumqayıt hadisələri həmin təxribatın mühüm epizodu idi. Onları SSRİ DTK təşkil edirdi və onlara etnik erməni Eduard Qriqoryan rəhbərlik edirdi.

- Birinci Qarabağ müharibəsi başlayanda Azərbaycan ordusu necə idi?

- Ordu, o zaman yox idi. Orada nəinki təyyarələr, hətta kifayət qədər miqdarda pulemyotlar da yox idi. Yaxşı xatırlayıram ki, Moskvanın İrana satdığı təyyarələr o vaxt Azərbaycanda təmir olunurdu. Axırda bizdə qaldı. Amma bu az idi. Üstəlik, Əbülfəz Elçibəyin başçılıq etdiyi ölkənin o vaxtkı rəhbərliyinin də bu çətin vəziyyətdə nəyi və necə edəcəyini anlamaq tamamilə mümkün deyildi. Mən bunu o vaxt cəbhədəki vəziyyətin müzakirələrində şəxsən iştirak etmiş bir şəxs kimi deyirəm. Sonra belə görüşlərin birində çıxış edəndə Elçibəyə dedim ki, belə mübarizə aparmaq olmaz. Daxili Qoşunların, ordu batalyonlarının, könüllü dəstələrin təkbaşına döyüşməsi yanlış və məğlubiyyətlə doludur. Mən təkid etdim ki, vahid komandanlıq və qərar qəbuletmə mərkəzi yaradılmalıdır. Elçibəy sonra dedi ki, belə planlar var, amma hər şeyi tədricən etmək lazımdır. Mən cavab verdim ki, gözləməyə vaxtım yoxdur, bu qərar sadəcə vaxtı keçmiş deyil, həm də artıq yetişmiş qərardır. Mən o zaman çox təəccübləndim ki, belə aşkar şeylər dövlət başçısına izah edilməlidir. Əslində, mənim fikrimcə, Azərbaycanın o vaxt uğursuzluğunun səbəblərindən biri də bu idi - hakimiyyətin müharibə kimi böyük bir çağırışla üzləşmək üçün kifayət qədər biliyi, istedadı, bacarığı yox idi.

- Heydər Əliyev Azərbaycanda hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra hər şey kəskin şəkildə dəyişdimi?

- Şübhəsiz ki. Və bunun çox sadə bir izahı var. Məsələ burasındadır ki, dünya səviyyəli siyasətçilər gələcək nəsillər, ölkənin gələcəyi, uzaqlara baxa bilmək bacarığı ilə rəhbərlik edir. Belə siyasətçilər Heydər Əliyev və Azərbaycanın indiki prezidenti İlham Əliyevdir. Mən bütün məsuliyyətlə bəyan edirəm ki, Heydər Əliyev Ermənistanla atəşkəs rejiminə razılıq verməklə müdrik hərəkət etdi. Azərbaycanın dövlətini, iqtisadiyyatını, ordusunu gücləndirmək üçün vaxt lazım idi. 1994-cü ilin mayında atəşkəs sazişi imzalandı və artıq 1994-cü il sentyabrın 20-də Bakıda Gülüstan sarayında dünyanın 8 ölkəsini təmsil edən neft hasilatında ixtisaslaşmış 13 iri şirkət arasında “Əsrin müqaviləsi” imzalandı. O, həm karbohidrogen ehtiyatlarının həcminə, həm də təklif olunan investisiyaların ümumi həcminə görə ən böyük sazişlər siyahısına daxil olub. “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycana çox şey verdi, o cümlədən güclü iqtisadiyyata və orduya malik güclü dövlət qurmaq üçün lazım olan vəsait. Heydər Əliyevin müdrikliyi məhz ondan ibarət idi ki, o, son dərəcə çətin vəziyyətdə olarkən buna necə nail olmağı başa düşürdü. Azərbaycanın 44 günlük müharibədə böyük qələbəsi isə məhz ona görə mümkün oldu ki, vaxtilə dövlətin və onun ordusunun qurulması, möhkəmlənməsi, möhkəmlənməsi üçün qüdrətli bünövrə yaradılmışdı.

- Heydər Əliyevin hansı xarakterik xüsusiyyətini daha çox xatırlayırsınız?

- Onun fenomenal yaddaşı var idi. Mən sizə konkret bir misal verəcəm. Mən belə bir hadisənin şahidi olmuşam ki, müxtəlif ölkələrdən üç diplomat Heydər Əliyevə hərəyə iki sual verdilər. O heç bir səhv etmədən onların hər birinə cavab verdi. Bunlar inanılmaz dərəcədə aydın, həcmli cavablar idi və sübut edirdi ki, Heydar Əliyeviç dövlətin həyatı haqqında bütün dolğun məlumatlara parlaq şəkildə sahibdir.

O, həm də olduqca təvazökar idi. Yadımdadır, bir dəfə Milli Məclisdə bizə anketlər verilirdi ki, deputatlar zəmanəmizin üç ən görkəmli siyasi xadiminin adını daxil etməli idilər. Mən anketdə yazdım - Heydər Əliyev, Fidel Kastro, Nelson Mandela. Bundan xəbər tutan Heydər Əliyev mənə dedi: “Birinci yerə Nelson Mandelanı qoymaq lazım idi”.

- 44 günlük müharibədə Azərbaycanın qələbəsini qeyd etdiniz. Rusiyanın həmin müharibədə Ermənistanı açıq şəkildə dəstəkləməyə çalışması riski var idimi?

- Rusiyadan, onun Ukraynada açdığı müharibənin göstərdiyi kimi, hər şeyi gözləmək olar. Şübhəsiz ki, Ermənistan Rusiyanı Azərbaycana qarşı müharibəyə cəlb etməyi çox istərdi. Amma burada nəzərə almaq lazımdır ki, 44 günlük müharibə Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində baş verib. Ermənistan ərazisində bir gün belə həyata keçirilməyib. Bundan əlavə, dahi Heydər Əliyevin parlaq davamçısı, Azərbaycanın hazırkı prezidenti İlham Əliyev çox balanslaşdırılmış xarici siyasət yeritməklə belə riskləri neytrallaşdırmışdır. O, Rusiyanın 44 günlük müharibəyə müdaxilə etməyəcəyinə zəmanət ala bildi. O cümlədən, Türkiyə ilə hərbi-siyasi ittifaqı gücləndirməklə. İstənilən halda tarixi ədalət zəfər çaldı, Azərbaycan BMT-nin qətnamələrinin icrasına nail oldu. Bütün bunlar dahi Heydər Əliyevin başladığı və İlham Əliyevin tamamladığı böyük işin bəhrəsi idi.

Tərcümə - Elçin Bayramlı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin, milli adət-ənənələrinin, elm və mədəniyyətinin təbliği: dövlət müstəqilliyimizin bərpasının 30-cu ili- Azərbaycan dövlətçiliyi müasir mərhələdə” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb