“Demokratik” Fransa və tarixindəki 165 üsyan

Son etirazlar Fransaya 1 milyard avrodan çox ziyan vurub

Fransada 17 yaşlı Əlcəzairli yeniyetmənin polis gülləsi ilə ölümündən sonra başlayan hadisələr 7 gündür davam edir. Hadisələrdə yanğına müdaxilə edən yanğınsöndürənlərin öldüyü açıqlanıb. Fransada baş verən hadisələrin nəticəsində ölkəyə dəyən zərərin dəyərinin 1 milyard avrodan çox olduğu bildirilir.

Fransa İş Adamları və Sənayeçilər Assosiasiyasının (MEDEF) prezidenti Geoffroy Roux de Bezieux etirazların 1 milyard avrodan çox ziyana vurduğunu bildirib. De Bezieux 200 mağazanın tamamilə talan edildiyini, 300 bank dilerinin tamamilə məhv edildiyini, 250 mağazanın zərər gördüyünü qeyd edib.

Qeyd edək ki, Fransa polisi iyunun 27-də Nanterredə 3 nəfərin olduğu avtomobilə atəş açaraq 17 yaşlı sürücü Naeli öldürüb. Naelin ölümünə etiraz edənlər ölkənin müxtəlif şəhərlərində küçələrə çıxaraq polislə qarşıdurma yaşayırlar. Gənci qətlə yetirən polis məmuru həbs edilib və məhbus kimi mühakimə olunub. Bundan əlavə, Paris, Marsel və Lion kimi bir çox şəhərdə keçirilən etiraz aksiyaları zamanı qarət və talan baş verib, saat 21:00-dan etibarən 10 şəhərdə komendant saatı elan edilib.

Küçə etirazlarının səngimədiyi Fransa xaosdan çıxış yolu axtarır, lakin ölkənin tarixi əsrlər boyu davam edən iğtişaşlarla formalaşıb. 1229-cu ildən bəri üsyanların yaşandığı Fransada indiyədək 165 böyük etiraz aksiyası keçirilib.

Fransa 2018-ci ildə “Sarı jiletlilər” hərəkatından bəri ən böyük üsyanla üz-üzədir. Ölkədə 17 yaşlı yeniyetmənin polis tərəfindən güllələnməsindən sonra başlayan hadisələr günlərdir davam edir. Bütün ölkəyə yayılan etirazlarda bir nəfərin həyatını itirdiyi bildirilsə də, saxlanılanların sayı 2000-i keçib. Parisin bəzi bölgələrində gecə komendant saatı elan edilib, Fransa prezidenti Emmanuel Makron baş verən hadisələrlə əlaqədar Almaniyaya səfərini təxirə salıb.

Fransada baş verənlər dünya mediasında da “ölkə niyə mütəmadi olaraq üsyan və etirazlarla qarşı-qarşıyadır” sualını gündəmə gətirib. Məşhur britaniyalı tarixçi Con Julius Norviçin 2018-ci ildə nəşr olunan “Fransa tarixi” kitabı Fransanın üsyan və etirazlarla dolu tarixinin bütün aspektlərindən bəhs edir. Tarixçi, Fransanı “13-cü əsrdən bəri inqilablar ölkəsi” kimi təsvir edir.

Kitabda yer alan məlumata görə, Paris Universiteti üsyanından sonra Fransa tarixində 165 böyük iğtişaş və etiraz aksiyası olub ki, bunlardan birincisi 1229-cu ildə kilsənin universitet rəhbərliyi üzərindəki nüfuzuna etiraz edilib. Fransa tarixində baş verən etirazların daha çox “həddindən artıq vergiyə qarşı” olduğunu vurğulayan kitabdakı məlumata görə, ilk vergi üsyanı 1270-ci ildə ölkənin cənubunda yerləşən Cahors şəhərində baş verib. Bir şəhərdən başlayan və bütün ölkəyə yayılan ilk üsyan 1378-1382-ci illər arasında baş verib.

Kitabdakı məlumata görə, Fransa tarixində ən böyük üsyan 1789-cu il Fransa İnqilabı olub və nəticədə Fransa İnqilabı baş verib və bütün dünyada siyasi sistemləri kökündən dəyişdirib. Xalqdan alınan yüksək vergilərə və iqtisadi bərabərsizliyə reaksiya olaraq baş verən və bütün Fransaya yayılan inqilab nəticəsində “Monarxlar dövrü” sona çatdı. Tarixçi Con Julius Norviç 1789-cu ildə başlayan və 1815-ci ildə sona çatan Fransız İnqilabı zamanı 5 milyondan çox insanın həyatını itirdiyini vurğulayır.

Fransada ilk böyük fəhlə tətili 1936-cı ildə baş verdi. Ölkə boyu 1 milyondan çox fəhlə küçələrə çıxdı və bu tətildən sonra fransız fəhlələr bu gün də qüvvədə olan əsas hüquqlarını bərpa etdilər. Ölkədə ilk azlıq üsyanı 1979-cu ildə baş verib. Polisin Afrika əsilli gənci sorğu-sualsız həbs etməsindən sonra Lion şəhərində çoxlu sayda Şimali Afrika əsilli insan küçələrə çıxıb. 1991-ci ildə bir ərəb yeniyetmə Sartouville şəhərində supermarketdə alış-veriş edərkən asayiş keşikçisi tərəfindən güllələnərək öldürüldükdən sonra ölkədə ilk dəfə bir azlıq vətəndaşı öldürüldükdən sonra şiddətli iğtişaşlar baş verdi. Kitabdakı məlumata görə, fransızlar 1991-1998-ci illər arasında milli azlıq vətəndaşların polis tərəfindən öldürülməsinə etiraz olaraq 7 dəfə küçələrə çıxıblar.

Fransada 20-ci əsrdə ən böyük üsyan 1968-ci ildə baş verdi. Bu tarixdə Parisdə Sorbonna Universitetində tələbə gənclər hərəkatı olaraq başlayan etiraz aksiyalarına milyonlarla fəhlə və fermer qatılıb. Fransanın əksər böyük şəhərlərində 9 milyon insan etiraz aksiyası keçirərək hökuməti danışıqlar masasına oturtmağı bacarıb. 1968-ci il hərəkatı da ABŞ-dan Çinə qədər bütün dünyada oxşar addımların atılmasına səbəb oldu. 1968-ci il hadisələri qədər genişmiqyaslı olmasa da, 1986-cı ildə universitetə ​​qəbul islahatı təklifi, 1995-ci ildə ictimai nəqliyyat işçilərinin maaşlarının artırılması təklifi və aşağı əmək haqqı sistemi zamanı ölkə daxilində yüz minlərlə insan etiraz etdi.

2018-ci ildə “Sarı jiletlilər hərəkatı” adlanan böyük etiraz aksiyaları da dünya miqyasında təsir bağışladı. 200 minə yaxın insan yanacağın qiymətinin artması, yaşayış xərclərinin yüksək olması, vergi yükünün aşağı və orta təbəqəyə yayılması kimi problemlərə qarşı əvvəlcə Parisdə, sonra isə ölkə daxilində etiraz aksiyası keçirib.

Lalə Mehralı