Möhtəşəm körfəz səfəri - ANALİZ

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan milli iqtisadiyyatı dirçəltmək məqsədi ilə körfəz ölkələrinə səfərə çıxıb. Səfər nəticəsində Ankara 50 milyard dollarlıq investisiya müqavilələri bağlamağa ümid edir. Türkiyə rəhbərliyi daxili iqtisadi vəziyyətə görə xarici tərəfdaşlardan dəstək axtarmağa məcburdur: Ərdoğanın yenidən prezident seçilməsindən sonra ölkə böhran hadisələrlə üzləşməkdə davam edir. Əhəmiyyətli stimul yaxınlaşan bələdiyyə seçkiləridir ki, bu seçkilər zamanı hakim elita meqapolislər üzərində nəzarət uğrunda mübarizə aparmalı olacaq.

Ərdoğanın Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə (BƏƏ) səfər etmək planı var. Türkiyə son iki dövlətlə tam hüquqlu əlaqələri yalnız son illərdə bərpa edə bilib. İndi daha diqqətəlayiq hal odur ki, körfəzə səfər əsasən investisiya yardımının cəlb edilməsinə yönəlib. Türkiyə Prezidentinin iş qrafikinə ərəb dövlətlərinin liderləri ilə görüşlərdən əlavə, Türkiyənin Xarici İqtisadi Əlaqələr Şurasının himayəsi altında keçiriləcək biznes forumlarda iştirak da daxildir.

Səfərdə Ərdoğanı biznes elitasının 200 nümayəndəsi müşayiət edir. Xarici İqtisadi Əlaqələr Şurasının rəhbəri Nail Olpak tur başlamazdan bir müddət əvvəl Ankaranın tikinti və podrat sektorunda, o cümlədən səhiyyə, enerji, nəqliyyat, maliyyə, turizm və kənd təsərrüfatı sahələrində böyük müqavilələr imzalamağa ümid etdiyini bildirib. Öz növbəsində Türkiyənin vitse-prezidenti Cevdet Yılmaz diqqəti ona yönəldib ki, söhbət “həm iki ölkədə, həm də üçüncü ölkədə uzunmüddətli layihələrdən” gedir. “Birbaşa investisiyaların bir hissəsi dərhal, bir hissəsi isə gələcəkdə gələcək. Biz təsiredici rəqəmlər gözləyirik”, o vurğulayıb. Lakin əlavə edib ki, dəqiq məlumatlar yalnız səfər başa çatdıqdan sonra ortaya çıxacaq.

Danışıqların ayrıca mövzusu Türkiyə silahlarının tədarüküdür. Türkiyənin SSB Müdafiə Sənayesi Departamentinin rəhbəri İsmayıl Dəmir bu ilin əvvəlində bildirmişdi ki, “2022-ci il üçün ixrac rəqəmlərinə gözlədiyimiz dərəcəyə çatıb və hətta onları aşıb”. 2023-cü ildə 6 milyard dollar gözləyirik və rəqəmlər daha çox ola bilər". Daha sonra qeyd edib: “Təhlükəsizlik qüvvələrimizin daxili və beynəlxalq əməliyyatlarında yerli məhsullardan uğurla istifadə olunmasına baxmayaraq, dost və müttəfiq ölkələrin ehtiyaclarını ödəmək üçün də mühüm tədbirlər həyata keçiririk”. Ankara dəfələrlə Fars körfəzinin bu mənada mühüm alıcı olduğunu vurğulayıb.

Türkiyə iqtisadiyyatının uzun müddət ciddi dəstəyə ehtiyacı var. FactSet tərəfindən sorğulanan iqtisadçılar, daxili vəziyyətin kövrəkliyini vurğulayaraq, ölkənin hökumət kəsirinin keçən il 0,9%-dən bu il ÜDM-in 4,4%-nə yüksələ biləcəyini irəli sürürlər. “Financial Times” qeyd edir ki, həddindən artıq artan iqtisadiyyat artıq idxalın ixracı üstələyəcək cari hesab kəsiri bu ilin ilk beş ayında 37,7 milyard dollara qədər artıb və rekord həddə çatdırıb. O, həmçinin, Ərdoğanın may ayında keçirilən prezident və parlament seçkilərində verdiyi sözü tutaraq çox pul xərcləndiyinə diqqət çəkir.

Hazırda maliyyə naziri Mehmet Şimşək üzərində çalışdığı Türkiyəni davamlı iqtisadi yola qaytarmağın elementlərindən biri də maliyyə siyasətini sərtləşdirməkdir. Bir gün əvvəl ölkədə benzinin vergisi üç dəfə artırıldı. Qərb biznes nəşrlərinin yazdığına görə, bu səbəbdən iyulun 16-na keçən gecə yanacağın qiyməti təxminən 200% artıb. Maliyyə Nazirliyi qeyd edib ki, müvafiq tədbirlər sayəsində ölkə fevral ayında baş vermiş, rəsmi olaraq 104 milyard dollar ziyan vuran güclü zəlzələnin nəticələrini aradan qaldıra, pul ehtiyatlarını qoruyub saxlaya biləcək. Eyni zamanda, Bloomberg-in hesablamalarına görə, vergi təşəbbüsü inflyasiya təzyiqini artıra bilər.

Türkiyəli politoloq Kərim Hasın söhbətində izah edib ki, hakim isteblişment milli iqtisadiyyatın sabitliyi probleminin ən azı dekorativ həllinə ehtiyac duyur. Əgər hipotetik olaraq sərmayə qoymağa hazır olan dövlətlərin bəyanatları səviyyəsində nəsə olsa belə, Ankara qane olacaq. Ərdoğan yerli seçkilər başlamazdan əvvəl dəstək almalıdır. 2019-cu ildə həm İstanbulu, həm də Ankaranı uduzan hakim partiya indi də bu şəhərləri geri almağı hədəfləyir.

Ekspertin vurğuladığı kimi, Türkiyə lideri üçün bir sıra sorğulara görə təkcə CHP-nin deyil, həm də ən populyar simalardan biri olan İstanbul bələdiyyə sədri Əkrəm İmamoğlunu, həm də ümumilikdə müxalifət düşərgəsi siyasi səhnədən uzaqlaşdırmaq vacibdir. “2019-cu ildə İstanbulu itirmək hakim partiya çətin olub və siyasi qisas aktını həyata keçirmək aktuallığını qoruyub”, - Has deyib.

Türkiyə əlli milyarda yüksəldi

Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan körfəz ölkələrinə - BƏƏ, Qətər və Səudiyyə Ərəbistanına turneyə başlayır. İnvestisiyaların xaricə axması nəticəsində zərər görən iqtisadiyyatın bərpasını prioritetlər sırasına daxil edən Prezident Ərdoğan körfəz monarxiyalarına ümid edir. Ankara Türkiyə iqtisadiyyatına 50 milyard dollardan çox investisiya yatırılması barədə razılığa gəlməyi gözləyir. Türkiyənin Yaxın Şərqə dönüşü həm də regional problemlərin həlli və İranın təsirinin azaldılması üçün ərəb dünyası ilə fəal yaxınlaşmanı nəzərdə tutan təhlükəsizlik strategiyasının yenidən nəzərdən keçirilməsi ilə bağlıdır.

Rəcəb Tayyib Ərdoğan bazar ertəsi start verdiyi üç günlük səfərinə BƏƏ-dən başlayıb. Daha sonra Türkiyə lideri körfəzin daha iki aparıcı monarxiyasına - Qətərə və Səudiyyə Ərəbistanına səfər edib. Avro-Atlantik müttəfiqləri ilə bir sıra barışıq addımları ilə diqqət mərkəzinə düşən NATO-nun Vilnüs sammitində ABŞ prezidenti Co Bayden və digər Qərb liderləri ilə danışdıqdan sonra Prezident Ərdoğan strateji körfəz bölgəsində Türkiyənin mövqeyini hər kəslə tanış edəcək.

Səfərdə onu müşayiət edən Türkiyə Xarici İqtisadi Əlaqələr Şurasının rəhbəri Nail Olpak Türkiyə liderinin qarşısında duran iddialı vəzifələrdən danışıb. “Prezidentimizlə birlikdə 200-dən çox iş adamından ibarət nəhəng ticarət karvanı ilə xüsusi təyyarə ilə üç ölkəyə gedirik. Biz çox məhsuldar görüşlər keçirməyi və podratçılıq, mənzil tikintisi, rəqəmsal texnologiyalar, enerji, turizm, səhiyyə, qida, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, maliyyə kimi sektorlarda milyardlarla dollarlıq əməkdaşlıq müqavilələrini müzakirə etməyi səbirsizliklə gözləyirik”, - deyə Nail Olpak bildirib.

Nail Olpakın sözlərinə görə, Ankara "qısa müddətdə qarşılıqlı sərmayələrdə əhəmiyyətli artım" gözləyir. Bu tapşırığın həyata keçirilməsinə üç ölkənin hər birində prezident Ərdoğanın da qatılacağı biznes forumlar kömək etməlidir.

Türkiyə liderinin özü ötən gün körfəz ölkələrinə səfərindən gözləntilərindən danışıb. “Biz bu ölkələrlə əlaqələrimizi hərtərəfli gücləndirmək istəyirik. BƏƏ prezidenti Şeyx Mohammed bin Zayed Al Nahyan bu gün zəng edərək Türkiyəyə ciddi sərmayə qoymağa hazır olduğunu bildirib. Ümid edirəm ki, səfər zamanı bu məsələ ilə bağlı razılığa gələcəyik”, - deyə o, jurnalistlərə bildirib.

Türkiyə rəsmiləri müqavilə və layihələri qeyd etməkdən çəkinsələr də, yerli media investisiya müqavilələrinin təxmini həcmini anlamağa çalışır. İlkin olaraq bunun 40 milyard dollara yaxın ola biləcəyi bildirilirdi. Amma “Hürriyet” qəzetinin hökumətdəki mənbələrə istinadən verdiyi məlumata görə, indi “masada 50 milyard dollardan xeyli yuxarı məbləğ var”. Nəşrin məlumatına görə, tur proqramına daxil olan üç ölkənin hər biri Ankara ilə investisiya, enerji, infrastruktur, nəqliyyat və müdafiə sənayesi sahələrində əməkdaşlıq imkanlarını nəzərdən keçirir: “Çox ciddi hazırlıqlar görülüb. Turizmlə yanaşı, Türkiyəyə əhəmiyyətli resurs axınına qapı açacaq infrastruktur işləri də tamamlanıb”.
Körfəz ölkələrinin varlı monarxiyaları ilə işgüzar əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi ilə bağlı strateji stavka qismən Türkiyədə prezident Ərdoğanın rəhbərlik etdiyi yeni idarə heyətinin formalaşması ilə bağlıdır. İndi may ayında keçiriləcək prezident və parlament seçkilərindən sonra Türkiyə iqtisadiyyatının düşdüyü böhrandan çıxış yolu tapmağa çalışırlar.

İyulun əvvəlində milli valyutanın - lirənin dəyəri dollar qarşısında tarixi minimumunu yeniləyərək ilk dəfə olaraq bir dollar üçün 26 lirə psixoloji həddini qırıb. Bunun fonunda demək olar ki, hər həftə əksər türk biznesləri öz məhsul və xidmətlərinin satış qiymətlərini yuxarıya doğru indeksləşdirir (yalnız mövsümi tərəvəz və meyvələrin qiyməti azalır). Bununla yanaşı, Türkiyənin 2023-cü ilin ilk 5 ayında cari əməliyyatlar hesabının kəsiri 37,7 milyard dollara çatıb.Yəni ölkədən kapital axını ölkəyə daxil olan kapital axınını xeyli üstələyir.

İqtisadiyyatın liberallaşdırılması istiqamətində elan edilmiş kursun həyata keçirilməsində xarici iştirakın necə olması məsələsi seçkilərdən sonra da səngiməyən qızğın müzakirə mövzusudur. Belə ki, Türkiyənin Maliyyə Nazirliyi milli Rifah Fondunun tərkibinə daxil olan dövlət şirkətlərinin səhmlərini xarici kapitala satmaq niyyəti ilə bağlı mətbuatda yer alan xəbərləri etibarsız adlandırıb. “Cumhuriyet” qəzeti əcnəbilərə “Türk Hava Yolları”, “Türk Telekom” və “Botaş” şirkətlərinin səhmlərini almasına icazə verilməsi planları ilə bağlı yazı dərc edib. Məqalədə deyilir ki, yeni maliyyə naziri Mehmet Şimşək komandası əsasən Fars körfəzindən iqtisadiyyata 100 milyard dollar cəlb etmək üçün Rifah Fonduna daxil olan dövlət şirkətlərinin səhmlərini satmaq imkanlarını araşdırır. “Qəzetin nəşri yalandır və onun öz qənaətlərinin bəhrəsidir. Bu cür mesajlar idarələrimizin nüfuzunu aşağı salmaq və manipulyasiya etmək məqsədi daşıyır”, - Türkiyə Maliyyə Nazirliyi bu mesajı rədd edib.

Öz növbəsində Britaniyanın “Financial Times” qəzeti iqtisadi dividendlər və investisiyaların əldə edilməsinin Türkiyə hökumətinin Qərblə münasibətlərdə əsas vəzifəsinə çevrildiyini qeyd edir. Nəşrin yazdığına görə, hakimiyyət “çoxillik iqtisadi böhran zamanı ölkəni tərk etmiş xarici investorları geri qaytarmağa ümidlə çalışır”, hökumət isə ümid edir ki, başqa ölkələrdən vəsait axını boş boşluqları doldurmağa kömək edəcək.

Bu fonda, iyunun sonunda “Areda Sorğu” sosioloji xidmətinin keçirdiyi ictimai rəy sorğusu göstərdi ki, iqtisadi problemlərin həllini hökumətin əsas vəzifəsi adlandıran respondentlərin yarıdan bir qədər çoxu (52,4%) bəyan edib ki, hakimiyyət orqanları bu vəzifənin öhdəsindən gəlmək qabiliyyətindədir. 47,6%-i isə yaxşılaşma gözləmədiyini deyib.

Türkiyənin Yaxın Şərqə dönüşü həm də təhlükəsizlik strategiyasının yenidən nəzərdən keçirilməsi ilə əlaqələndirilir ki, bu da hazırda regional böhranların həlli və İranın təsirinin azaldılması üçün ərəb dünyası ilə fəal yaxınlaşmanı nəzərdə tutur.

“On il ərzində bəzi regional məsələlərdə əks mövqe tutmalarına baxmayaraq, Türkiyə və Körfəz ölkələri hələ də Suriya, Yəmən, Liviya və İraqdakı qeyri-sabitliklə bağlı narahatlıqlarını bölüşürlər. Hazırda İran Körfəz ölkələri ilə diplomatik əlaqələri inkişaf etdirsə də, bu, regional siyasətdə yeni eranın başlanğıcını qoysa da, onun “etibarlı şəxsləri” hələ də Türkiyə və Körfəz ölkələrinin maraqlarına təhlükə yaradır. Türk politoloq Sinem Cengiz “Arab News”a şərhində belə bir vəziyyətdə Türkiyə özünün bölgədəki “əlavə adam” imicindən qurtulmağa çalışır və keçmiş regional rəqibləri ilə münasibətləri bərpa etmək üçün qapı açıb. “Ancaq bu yol güllərlə döşənmir, çünki Ankara öz regional ambisiyaları olan və öz məqsədlərini güdən digər regional oyunçularla münasibətlərdə incə xətt keçməli olacaq”, - Sinem Cengiz əlavə edir.

V.VƏLİYEV