Ermənilər gəldikləri yerlərə köçürülməlidir TƏHLİL

Bütün tərəqqipərvər xalqlara məlumdur ki, erməni toplumu insanlığın düşmənidir. Bunu onlar yerləşdikləıri ərazilərdə, yaşdıqları torpaqlarda xalqlara qarşı törətdikləri talançılıqlarla, soyqırımı aktları ilə qazanıblar. Bu baxımdan demokratik düşüncəli dünya xalqları ermənilərə qarşı nifrət hissi bəsləyirlər. Elə bir tanınmış tarixi şəxsiyyət yoxdur ki, erməniləri pisləməsinlər, onlar haqqında tənqidi ifadələr səsləndirməsinlər. Tarixin müxtəlif dönəmlərində köçəri, quldur, yolkəsən, oğru formasanda həyat tərzi keçirmiş ermənilər sonradan müxtəlif güclərin dəstəyi və himayəsi ilə müəyyən ərazilərdə, əsasən də Azərbaycanın bölgələrində yerləşdirilmişlər. Lakin bu köçəri toplum özlərinə yer əldə edib möhkəmləndikdən sonra minlərlə azərbaycanlını qətlə yetirib, evlərini dağıtmışlar. Faktlara və sənədlərə istinadən demək olar ki, son 2 əsr ərzində 2 milyondan çox azərbaycanlı erməni vəhşiliyinin qurbanı olub. 1905-1906-cı illərdə, habelə 1918-1920-ci illərdə İrəvanda, Dərələyəzdə, Zəngəzurda, Gəncədə, Şamaxıda, Göyçədə, Tiflisdə, Naxçıvanda, Bakıda, Gəncədə, Şamaxıda, Qubada, Lənkəranda, Muğanda, Qarabağda, və digər tarixi torpaqlarımızda dinc əhali ermənilər tərəfində qətliamlara məruz qalıblar. Nəticədə insanlar min illər boyu yaşadıqları ərazilərdən qaçqın və məcburi köçkünə çevrilmişlər.

Qərbi Azərbaucan əraziləri mübahisəsiz və müzakirəsiz azərbaycanlılara məxsusdur

Ermənilərin hazırda özlərinin dövləti kimi dünyaya təqdim etməyə çalışdıqları ərazilər mübahisəsiz və müzakirəsiz azərbaycanlılara məxsusdur. Qərbi Azərbaycanda millətimizin keçmişi var, böyük bir irsi cəmləşib. Burada mövcud olan qəbiristanlıqlardakı nadir məzar daş nümunələri, tarixi qalalar, məscidlər və s. bu məkanın tarixinin göstəricisidir və hər daşında, qayasında, tarixi nümunələrində azərbaycanlıların izləri var. 1915-ci ildə Zəngəzur və İrəvan quberniyasının ərazisində 382 şiə məscidi, 9 sünni məscidi fəaliyyət göstərib. İrəvan quberniyasında məscidlərin artma dinamikası 1904-cü ildə 201, 1911-ci ildə 342, 1915-ci ildə 382 şəklində olub. Bu artım dinamikası bölgədə müsəlman əhalisinin sürətlə artmasından və bu ərazidə müsəlman ruhanilərinin güclü mövqeyindən xəbər verir. Məscidin filialları Zəngəzurun Şəki, Vaqudi, Mərdhuz, Qarraq, Saldaş, Karkyal, Ağbəs, Ağbağ, Hacıəmi, Ballıqaya, Karkas, Çaralı, Xardcmaqlı, Dəstəkərd, Qalacıq, Mollalar, Təzə Kilsə, Nərcan və digər kəndlərində fəaliyyət göstərib. İrəvan şəhərinin özündə XX əsrin əvvəlinə kimi Qədim Şəhər, Çame, Hacı Novruzəlibəy, Hacı İmamverdibəy, Mirzə Səfibəy, Hacı Cəfərbəy məscidləri fəaliyyət göstərib. İrəvanın Camə məscidi kompleksində iri mədrəsə binası da mövcud olub. Erməni vandalları bu tarixi abidələrin əksəriyyətini dağıdıb, yer üzündən silmişlər. Görünən ondan ibarətdir ki, ermənilər yerləşdikləri hazırki ərazilərdə tam şəkildə məskunlaşa bilmirlər. Hər məqamda yaşadıqları torpaqları tərk etməyə can atırlar. Hesablamalar görə, hər il minlərlə erməni ulu əcdadlarının quldurluq etdikləri ərazilərə gedirlər. Ekspertlərin qənaətinə görə, proseslər belə davam edərsə, yaxın 10-15 il ərzində indiki Ermənistan ərazisində erməni qalmayacaq. Bu isə o deməkdir ki, azərbaycanlılar tədricən doğma torpaqlarına qayıdacaqlar. Nəzərə almaq lazımdır ki, hazırda 44 günlük Vətən Müharibəsində Azərbaycanın əldə etdiyi parlaq hərbi qələbədən sonra Ermənistan ölkəmizin bir sıra şərtlərini qəbul etməyə başlayıb. O cümlədən Paşinyan rejimi azərbaycanlıların İrəvana, Gorusa, Qafana və digər ərazilərə qayıdıb, məskunlaşmasına razılıq verib. Təbii ki, sülh müqaviləsi imzanacağı təqdirdə, soydaşlarımız tarixi vətənlərinə qayıdacaqlar. Qeyd etmək lazımdır ki, iyirminci əsrin əvvəllərində xaricdən köçürülən ermənilər İrəvan əyalətinin 119 kəndində, Naxçıvan əyalətinin 61 kəndində, Ordubad dairəsinin 11 kəndində yerləşdirilmişdir. Beləliklə,İrəvan əyalətində 4559ailə (23588 nəfər), Naxşıvan ətrafında 2137 ailə (10652 nəfər), Ordubad dairəsində 250 ailə (1340 nəfər) yerləşdirildi. Nəticədə, əzəli Azərbaycan torpaqları hesabına yaradılan qondarma erməni vilayətinə 35560 nəfərdən ibarət erməni ailəsi köçürüldü.

Ermənilər Azərbaycan torpaqlarına məqsəli şəkildə köçürülmüşlər

Rusiyalı təqiqatçısı N.Smirnov hazırkı fars molla rejiminin meydan suladıqları ərazilərdən 90 min erməninin köçürülərək Azərbaycan ərazilərində məskunlaşdırıldığını yazır.Tarixi hadisələrin sonrakı gedişi bir daha sübut etdi ki, İran erməniləri şimali Azərbaycan torpaqlarına xüsusi məqsədlə yeni vətən yaratmaq məqsədi ilə köçürülmüşdü.Bu işləri həyata keçirməkdə xüsusi canfəşanlıq göstərən hərbçilər və din xadimləri rus çarizmi tərəfindən mükafatlandırılırdılar.İkinci Rusiya-İran müharibəsində qələbə çalan rus qoşunları 1828-ci il iyunun 14-də Paskeviçin komandanlığı altında Gümrü yaxınlığında 12 minlik qoşunla Arpaçaydan Şərqi Anadoluya hücuma başladı.İyunun 23-də Qars qalası işğal edildi.Rus qoşunları iyunun 24-də Axalkalakini avqustun 15-də Aıskanı,22-də Ərdahanı,28-də isə Bəyazidi işğal etdilər.1829-cu ilin yazında müharibənin yenidən alovlanması nəticəsində rus qoşunları Ərzurumu, daha sonra Muşu, Oltunu və Bayburtu işğal etdilər.İrəvan xanlığından öz ata-baba yurdlarından didərgin salınan azərbaycanlılar Şərqi Anadoluda sığınacaq tapmışdılar.Rus qoşunlarının Şərqi Anadoluya hücumları zamanı qırğınlara və yenidən bu ərazidən köçkün halına düşməyə düçar olan yenə də azərbaycanlılar idi.Onlar bu dəfə də, əsasən, Türkiyənin içərilərinə köçməyə məcbur oldular.1829-cu ilin avqustunda rus qoşunları Balkan ətrafında İstanbula irəliləyərkən II Sultan Mahmud Rusiya dövlətinə barışıq təklif etdi.Bu addım 1829-cu il sentyabrın 2-də Ədirnə müqaviləsinin bağlanması ilə nəticələndi. Axalkələk qalası və Axıska şəhəri Rusiyaya birləşdirildi.Ruslar tərəfindən işğal edilmiş Qars,Trabzon,Bəyazid və Ərzurum paşalıqları isə Türkiyəyə qaytarıldı.Ədirnə sülhünün 13-cü maddəsinə əsasən,Türkiyənin işğal olunmuş torpaqlarındakı ermənilərə 18 ay ərzində daşınan əmlakları ilə bərabər Rusiya tabeliyinə keçmək hüququ verilmişdir.Türkiyədə yaşayan erməniləri yenicə işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərinə köçürmək, həmçinin Türkiyə ilə sərhəd boyu ərazilələrdə də ermənilərin say üstünlüyünü təmin etmək məqsədilə 1829-cu il oktyabrın 10-da Paskeviç rus imperatoru I Nikolaya raport yazıb Ərzurumda və Qarsda yaşayan ermənilərdən 10 min nəfərin Gürcüstanda və “ erməni vilayətində” yerləşdirilməsinə icazə istədi.1829-cu il noyabrın 18-də hərbi nazir Çernişev Paskeviçə çar I Nikolayın onun təklifini bəyəndiyini bildirdi. Türkiyənin Qars və onun ətrafında köçürülən ermənilər yaşadıqları ərazilərin iqliminə uyğun olaraq Ələyəz(Alagöz) dağı ətrafındakı boşaldılmış Azərbaycan kəndlərində yerləşdirildi.Rus generalı-mayoru Bereman Qarsdan Gümrüyə yola salınan 400 erməni ailəsinə sənəd təqdim etdiyini bildirirdi. İrəvan yaxınlığında Sərdərabad qalasında olan 270 ev həmin vaxt ermənilər tərəfindən zəbt edilmişdi.Bir qədər keçdikdən sonra M.Vladkin ermənilərin bu əraziyə köçürülməsi haqqında yazırdı: İrəvan quberniyasında yaşayan ermənilərin əksəriyyəti buranın yerli sakinləri olmayıb,1828-1829-cu illər müharibəsindən sonra Türkiyədən bu ərazilərə köçürülmüşlər. 1834-cü ilin kameral təsvirinə görə,bütövlükdə İrəvan əyalətində 22336 ailə var idi ki, bunun da 65300 nəfərini kişi cinsi təşkil edirdi. Bunların 29690 nəfəri azərbaycanlılar,10350 nəfəri əvvəllər köşürülmüş ermənilər və 24255 nəfəri İran və Türkiyədən yenicə köçürülən yezidi kürdləri, az qismi isə boşa adlanan qaraçılardan ibarət idi. 1832-ci ilin siyahıya alınmasına görə, İrəvan vilayətindəki kəndlərin 463-də müsəlmanlar (Azərbaycan türkləri), 98-də ermənilər, 63-də isə azərbaycanlılar və ermənilər qarışıq yaşayırdılar. Beləliklə, erməni köçkünlər boşaldılmış 126 azərbaycanlı kəndində, azərbaycanlılar yaşadığı 70 kənddə, 22 qarışıq və 47 erməni kəndində məskunlaşmışdı. 1840-cı ildə erməni vilayəti ləvğ edildi, əvəzində İrəvan qəzası yaradıldı. N.Şavrov yazırdı ki, rəsmi köçürülən 124 min nəfər erməni ilə yanaşı,qeyri-rəsmi şəkildə köçənlər də çox olmuşdu və ümumiyyətlə, köçürülənlərin sayı 200 min nəfərdən xeyli artıqdı. XIX əsrin 90-cı illərində Türkiyə dövlətində baş verən erməni qiyamlarının yatırılmasından sonra daha 400 minə yaxın erməni yenə də Cənubi Qafqaza –Azərbaycan torpaqlarına köçdü.N.Şavrov qeyd edirdi ki, XIX əsrin əvvəlində Cənubi Qafqazda yaşayan 1,3 milyon ermənilərin bir milyondan çoxu yerli əhali deyil,onları bura biz köçürüb gətirmişik.Beləliklə, faktlar və bu günümüzə qədər müxtəlif dövlət qurumlarında saxlanılan sənədlərə əsasən demək olar ki, ermənilər məqsədli şəkildə Azərbaycan ərazlilərinə köçürülmüşlər. Böyük güclər bu yolla azərbaycanlıları sıxışdırmaq, yeni bir erməni dövləti yaratmağa ümid bəsləmişlər. Lakin görünən ondan ibarətdir ki, artıq erməni dövləti süquta uğrayır, həm də ermənilər gəldikləri yerlərə qayıdırlar.

İ.ƏLİYEV