Fransanın acı Afrika sonluğu - RAKURS

Emmanuel Makron axtarışa verildi, həbsi mütləqdir
Vaxtilə dünyanın yarısından çoxunu müstəmləkədə saxlayan Avropa ölkələrinin əksəriyyəti bu siyasətindən hələ ötən əsrin 80-ci illərindən başlayaraq əl çəkməyə başladı. İngiltərə, İspaniya, İtaliya, Portuqaliya, Niderland Afrika, Asiya, Karib hövzəsi, Cənubi Amerika və Okeaniyadakı koloniyalarını ləğv etdilər. Düzdür, bu, koloniyaların tam ləğvi, müstəmləkəçilik siyasətinə son vermək anlamına gəlməsə də, avropalıların boyunduruğundan azad olan xalqlar qismən azadlıqlarına qovuşdular. Bu sırada Fransanın adını niyə çəkmirik? Bəli, bu, səbəbsiz deyil. Məsələ burasındadır ki, rəsmi Paris yalnız kağız üzərində koloniyalarından imtina edib, əslində isə, neokolonializm siyasəti yürüdür, yeni dövrün tələblərinə uyğun davranır. Və bunun da bədəlini artıqlaması ilə ödəyir…Günümüzün reallığı budur ki, Fransa ordusu təkcə üsyankar Nigeri deyil, bir çox digər Afrika ölkələrini də tərk edir. Yerli sakinlər onunla heç bir təəssüflənmədən vidalaşırlar. Baxmayaraq ki, fransızlar bunu başa düşməkdən uzaqdırlar, onlar bu yerlərin sakinlərinə 19-cu əsrdə gəldikləri kimi davranırlar.
Nigerdəki hərbi çevriliş Sahel bölgəsində son illərdə Fransanın üçüncü, Qərbi Afrika kimi onun prioritet zonasında növbəti məğlubiyyəti idi. Və hər şeydən əvvəl, bu, müstəqillik əldə etdikdən 60 ildən çox vaxt keçsə də, hələ də qitədə mövcud olan Fransa silahlı qüvvələrinin məğlubiyyəti idi. Nəticədə, Fransa yerli əhalidən və siyasi dairələrdən getdikcə daha az dəstək almağa başlayıb, daha doğrusu, fransız ordusunun nüfuzu sürətlə sıfıra yaxınlaşmaqdadır.Niger hərbçilərin qalib gəldiyi Çadla birlikdə Sahel bölgəsində Mali və daha sonra Burkina Fasodan çıxarılan Fransa hərbi qüvvələrini qəbul edən və hətta onlardan kömək istəyən yeganə ölkə idi. İyulun 26-dan xeyli əvvəl prezident qvardiyasına rəhbərlik edən general Abdurahamane Tchiani tərəfindən devrilmiş Niger prezidenti Məhəmməd Bazoum Fransanın sadiq və sadiq müttəfiqi sayılırdı. Baxmayaraq ki, o, bu cür əməkdaşlığın təhlükələrini çoxdan dərk edirdi...Onlar fransız ordusunun Nigerdə artan mövcudluğunu “asan və demək olar ki, görünməz” etməyə çalışdılar. Saheldəki fransız qüvvələrinin başçısı general Bruno Baratz: “Biz əsgərlərimizin şüurunu yenidən quracağıq. Bizim Malidə olmuş və uğursuz Barkhane əməliyyatı keçirmiş bir çox bölməmiz var. Lakin fransız qoşunlarının bu gün Niger və Çadda etdiklərinin bununla heç bir əlaqəsi yoxdur. Biz həqiqətən özümüzü tərəfdaşlarımızın ixtiyarına veririk, nizama salırıq. Bu strategiyada böyük dəyişiklikdir”, kimi fikirlər səsləndirsə də, uzun illər müstəmləkə dövrü zamanı əzilən millət bundan sonra Fransanın köləsi olmaqdan imtina edərək münasibətlərə yenidən baxmaq qərarına gəliblər.
Niger ordusu güclənir
2022-ci ildə Paris Malinin şimalındakı və mərkəzindəki bazalarını boşaltmağa, bu ilin əvvəlində isə Burkina Fasodan “xüsusi qüvvələri”ni çıxarmağa məcbur olub. Paris Nigerdəki silahlı qüvvələrinin bir hissəsini əsasən hava aktivlərindən - qırıcılardan və pilotsuz təyyarələrdən istifadə etmək üçün 1500 nəfərə qədər azaldıb. Daha 1000 nəfər isə əməliyyatların keçmiş komanda mərkəzi olan Çadda qalıb. Beləliklə, cəmi bir neçə ay ərzində Saheldəki fransız qoşunlarının sayı iki dəfə azalıb. General Baratzın fikrincə, 2025-ci ilə qədər onların sayı "xüsusilə təsirli üsyanla mübarizə strategiyası" hazırlamış Niger ordusunun artması hesabına daha da azalmalıdır.Bu yeni növ “mübariz tərəfdaşlığı” yaxşı nəticə verməyib və xüsusən də silahlı qrupların fəaliyyət göstərdiyi Niger, Mali və Burkina Faso sərhədlərində “üç sərhəd”in irredentist zonasında istifadə olunub. Amma çox güman ki, yeni rejim artıq bərpa olunmayacaq. Qeyd edək ki, Nigerdəki yeni rejim çevrilişin Paris tərəfindən dərhal pislənməsinə, eləcə də maliyyə yardımının dayandırılmasına dözə bilməyib. Paytaxtda nümayişçilər Fransa simvollarını qoparmağa və Rusiya bayraqlarını dalğalandırmağa başlayanda yeni rejimin başçısı Fransanı “müdaxilə”də ittiham edib. İyulun 30-da baş verən hadisələr Yelisey Sarayını Nigerdəki vətəndaşları, əsgərləri və diplomatları üçün hər hansı təhlükə yaranarsa, "yeni hakim xunta"nı "dərhal və barışmaz reaksiya" ilə hədələməyə vadar etdi. Həmçinin avqustun 1-də arzu edən bütün fransız və avropalıların hərbi təyyarələrlə vətənə qaytarılması qərara alınıb. Növbəti addım Fransa və Niger arasında hər hansı hərbi əməkdaşlığın dayandırılması gündəmdədir.Ölkənin şimalında yalnız pilotsuz təyyarə bazası olan, lakin artıq çevrilişi pisləyən ABŞ hökuməti ilə münasibətlər də sual altında ola bilər. Nigeri Qərb hərbçilərinin köməyindən təcrid etmək, eyni anda iki “cihadçı” cəbhənin təhdid etdiyi ölkə üçün təhlükəli ola bilər.
Texniki fayda
Fransa Nigerlə hərbi əməkdaşlıq üçün yeni yumşaq formul kimi qitədəki mövcudluğunun daha geniş islahatının bir hissəsi olaraq, daimi qoşunların sayını (hazırda təxminən 6,000) daha da azaltmağa yönəldilib. Həm də Abidjan, Dakar və Librevildəki fransız bazalarının rolunu dəyişdirmək də real plandır. Bu plana əsasən, onlar əməliyyatlar üçün qala deyil, hərbi təlim mərkəzlərinə çevriləcəklər. Kot-d'İvuardakı qoşunların sayının azaldılması və ixtisasartırma sahəsində hərbi mütəxəssislərin, xüsusən də regional diqqət mərkəzində olan milli hərbi məktəblərin müəllimlərinin (ENVR) işə cəlb edilməsinə diqqət yetirilir. 2013-cü ildə Malidə Serval kimi əməliyyatlar gələcəkdə bu cür hücumların həyata keçirilməsini çətinləşdirəcək.Düzdür, hərbçilərin fikrindən fərqli daha skeptik baxış var. “Africa XXI” jurnalında Survie assosiasiyasından Raphaël Granvaud çevrilişdən əvvəl xəbərdarlıq etmişdi ki, Fransanın Saheldəki mövcudluğunun "yeni versiyası" prezident Emmanuel Makronun əməliyyat dayandırıldıqdan sonra həyata keçirməyə qərar verdiyi "yalan"dır. "Barkhan" və Nigerdə yeni hərbi üsullar nümayiş etdirdi. Analitikin fikrincə, bu, sadəcə olaraq, “fasadın kosmetikası”dır. O qeyd edir ki, son onilliklərin bütün hökumətləri Afrikada fransız neokolonializminə son qoyacaqlarını, hərbi personalın sayını azaldacaqlarını, bazaların təyinatını dəyişdirəcəklərini vəd ediblər... Amma bütün bunlar nədənsə yerinə yetirilməmiş bir istək olaraq qaldı - xalqın imicinin məhv edilməsi, uzun müddət fransızlarla əlaqəli olan "Afrika jandarması" sona doğru addımlayır.
Kolonizasiyanın qalıqları
Fransız əsgərlərinin Nigerdən daha çox çıxarılmasının təfərrüatları hələ işlənməsə belə, Niameydəki çevriliş, şübhəsiz ki, Fransa ordusunun müstəmləkə dövründən qalma Saheldəki mövcudluğunun sona çatdığını göstərir. Bu, həm də fransız qoşunlarının mühüm tərkib hissələrindən birinin - dəniz piyadalarının demək olar ki, tam tənəzzülündən xəbər verir. Müstəmləkəçilikdən sağ çıxan bu qoşunlar “xarici” əməliyyatlar zamanı qazanılan təcrübənin mühafizəçiləridir. Onlar xalq mənşələri, səyahət və macəra sevgisi ilə fəxr edirlər və "xalqın ehtiyaclarına diqqət yetirən bir əsgər ideyası" nın müdafiəsi ilə yanaşı, ənənəvilik üçün müəyyən meyillidirlər.
Onlar 19-cu əsrdə Meksika, Taiti, Çin, Tunis, Madaqaskar, Qərbi və Mərkəzi Afrikaya ekspedisiyaların əsas hissəsini təşkil edirdilər. Yerli sakinlərdən toplanmış tüfənglərlə gücləndirilmiş “marsuen” və “biqor” alayları 1914-18-ci illərin döyüşlərində iştirak etmiş, sonra İkinci Dünya Müharibəsinin sonunda Azad Fransız könüllülərinin əsas hissəsini təşkil etmişlər. Bundan sonra onlar Xarici legionla birlikdə Madaqaskar, Hind-Çin və Əlcəzairdə “sülhməramlı əməliyyatlar”da iştirak ediblər.Keçən əsrin ikinci yarısında və bu əsrin əvvəllərində onlara xaricdəki departament və ərazilərdəki “müstəqil qüvvələr”, Çad, Livan, Yeni Kaledoniya, Cibutidəki hərbi bazalarda, Əfqanıstan, Şərqi Avropada və əlbəttə ki, Fransız qoşunlarının heç vaxt tərk etmədiyi Saheldə “mövcudluğu təmin edən qüvvələr”də rast gəlmək olar. Müstəmləkəçiliyin əvvəlindən onlar demək olar ki, daim Çadda qalıblar.
Hərbi mövcudluq
Fransa Mərkəzi Afrika Respublikasında, eləcə də Sahelin bir sıra ölkələrində artıq faktiki olaraq hakimiyyətdən kənarlaşdırılıb. Fransanın Qərbi və Mərkəzi Afrikadakı əsas müttəfiqləri (Kamerun, Konqo, Kot-d'İvuar, Seneqal) çox güman ki, yeni bir böhranla üzləşəcək. Buna görə də Fransa üçün Nigerdəki çevriliş regionda bir sıra digərlərindən sonra növbəti siyasi uğursuzluq sayılır. Bununla belə, Malidə “itirilmiş müharibə”nin nə hərbi, nə də siyasi müstəvidə qiymətləndirilməsi hələ də yoxdur.Afrika ölkələrinin ictimai rəyi üçün getdikcə qəbuledilməz hala gələn hərbi mövcudluğun saxlanmasının zəruriliyi məsələsi nə parlamentdə, nə də digər müzakirələrdə qaldırılmayıb. Baxmayaraq ki, bu gün Fransanın qitədəki diplomatik, iqtisadi və mədəni çəkisi və təsiri onun çox "gözə çarpan" daimi, hərbi mövcudluğu ilə müqayisə olunmazdır. Ancaq nəticələr, xüsusən Nigerdə gözləntilərə uyğun gəlmədi. Fransanın bölgədəki siyasəti çox uzun müddətdir ki, həddindən artıq orduya (halbuki polis və jandarmlar bəzən daha məqsədəuyğun olardı) və qeyri-müəyyən konturlu düşmən axtarışına (“terrorizm”) yönəlib. Və nəticədə Fransanın hərbi-siyasi strategiyası özünün “etik” barışmazlığının qurbanına çevrildi: “Heç vaxt cihadçılarla... Heç vaxt rus Vaqneri ilə...”.
Digər cəbhələr
Bu uğursuzluq seriyası məğlubiyyət kimi görünsə belə, Fransa ordusu Afrika ərazisini tamamilə tərk etmək fikrində deyil. Təlim sahəsində, daha çox ikitərəfli və ixtisaslaşdırılmış əməkdaşlığa əlavə olaraq, bəzi ölkələrin, xüsusən də Qvineya körfəzində terrorla mübarizə yardımına ehtiyac qalmaqdadır. Təbii ki, Afrikadan xaricə miqrasiya ilə mübarizə aparmağa həmişə ehtiyac var.Fransa ordusu digər cəbhələrdəki problemləri həll etməkdədir, son aylarda Şərqi Avropada, Ukrayna sərhədlərində və ya Şərqi Aralıq dənizində Afrika qitəsindəki əsgərlərdən daha çox əsgəri var. Silahlı qüvvələr Yaxın Şərq, Livan, İordaniya, Əmirliklər, Cibuti və İraqda yerləşdirilib. Fransa Hind-Sakit Okean regionunda mövcud olmaq üçün strategiya hazırlamaq və xarici departamentlər və ərazilər, xüsusən də, hava və dəniz ərazilərində nəzarəti gücləndirmək istəyir. "Afrika ilə vida" bunun yanında əsl "mədəni dəyişiklik" olacaq...
Fransa prezidenti Emanuel Makronun axtarışa verilməsi xəbəri isə aydın səmada şimşək effekti verdi. Afrika qitəsinə səfər edəcəyi halda dərhal həbs ediləcək. Bu, əslində məntiqlidir, çünki Yelisey Sarayının hakimi Afrika qitəsinin xalqlarına indiyədək etdiyinin, sadəcə, bədəlini ödəyir.
V.VƏLİYEV