Dünyanın çörək imtahanı - RAKURS

Türkiyə variantlar axtarır

Dünya oyunçuları və hər şeydən əvvəl Türkiyə Qara dəniz təşəbbüsünün dayandırılması nəticəsində yaranan taxıl böhranından çıxış yolu axtarmağa davam edir. Ankaranın qarşısına qoyduğu əsas vəzifə Moskvanı taxıl müqaviləsini canlandırmaq üçün razı salmaqdır. Qərb mətbuatının yazdığına görə, Türkiyə də Rusiyadan kənd təsərrüfatı məhsullarının yoxsul ölkələrə ixracı üçün Rusiya və Qətərlə üçtərəfli razılaşmanın təşəbbüskarı olub. İstanbul müqavilələrinin əvəzi ola bilməyəcək, lakin Moskva üçün əlavə bonus ola bilər. Budapeşt həftəsonu xarici dövlət xadimlərinin, o cümlədən Türkiyə və Qətər liderləri Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Təmim bin Həməd Al Tani, həmçinin Tatarıstan rəhbəri Rüstəm Minnixanovun Macarıstan Dövlətçilik Gününü qeyd etmək üçün toplaşdığı mərasimdə də taxıl müzakirələrinin mərkəzinə çevrilib.

Taxıl sazişinin dayandırılmasından bir ay sonra Türkiyə İstanbul müqavilələrini canlandırmaq cəhdlərindən əl çəkmir, bu isə Rusiyanın müqavilələrin bir hissəsini yerinə yetirməməsi səbəbindən rədd edilməsinə səbəb olub. Ankaranın əsas məqsədi prezidentlər Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Vladimir Putin arasında üzbəüz görüşün keçirilməsidir. Lakin bu ərəfədə Moskva üçün əlavə arqumentlər və təkliflər axtarır. Beləliklə, Budapeşt avqustun 20-də bir çox xarici liderlərin Müqəddəs Stefan Günündə - Macarıstan dövlətinin qurulmasının milli bayramında həm də dünya problemlərinin həllinə evsahibliyi də etdi.

Digər Aİ ölkələrindən fərqlənən Ukrayna böhranı ilə bağlı mövqeyinə görə 2022-ci ilin fevral ayından Qərbdən bir növ təcrid vəziyyətində olan Macarıstan növbəti üç gündə böyük siyasətin mərkəzinə çevrilib. Azərbaycan, Özbəkistan və Türkmənistan prezidentləri İlham Əliyev, Şavkat Mirziyoyev və Serdar Berdiməhəmmədov, həmçinin Türkiyənin Prezidenti cənab Ərdoğan, Təmim bin Həməd Al Tani və Rüstəm Minnixanov Budapeştə gəliblər. Son üçlüyün Budapeştdə olması xüsusi maraq doğururdu, bir gün əvvəl Almaniyanın “Bild” qəzeti Moskva ilə Ankara arasında iyulun 21-dən avqustun 8-dək olan rəsmi diplomatik yazışmalara istinad edərək, yeni taxıl sazişinin hazırlandığını elan etdi - Bu dəfə Türkiyə, Rusiya və Qətər arasında.

Tərəflərdən heç biri yazışmaların həqiqiliyini təsdiqləməyib. Buna baxmayaraq, jurnalistlər onun məzmununa əsaslanaraq belə qənaətə gəliblər ki, Moskva taxıl sazişindən çıxacağı ilə bağlı Ankaranı əvvəlcədən xəbərdar edib və indi tərəflər Dohanın da iştirakı ilə Rusiyanın kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracına dair yeni üçtərəfli saziş üzərində işləyirlər.

Söhbət kasıb ölkələrə, əsasən Afrikaya taxıl tədarükündən gedir. Bu sxemdə Türkiyə prosesin təşkilatçısı, Qətər isə onun sponsoru rolunu öz üzərinə götürməlidir.

Düzdür, Ankara, Moskva və Doha razılaşmaları çətin ki, Qara dəniz təşəbbüsünün əvəzedicisi ola bilsin, yalnız ona görə ki, Ukrayna taxıl problemini heç bir şəkildə həll etmir. Buna baxmayaraq, onlar İstanbul razılaşmalarının bərpası lehinə arqument ola bilərlər. Hər halda, “Bild”-in yazdığına görə, Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan eyni vaxtda Rusiya Federasiyasını Ukrayna taxılının dünya bazarlarına çıxışını təmin edərək əvvəlki sövdələşməni bərpa etməyə inandırır. Ankara BMT-nin himayəsi altında fəaliyyət göstərməyi təklif edir və Almaniya nəşrinin yazdığına görə, saziş artıq Budapeştdə bağlana bilər, burada üç təyin olunmuş tərəfin nümayəndələri toplaşır.

Hələlik Türkiyə-Rusiya-Qətər arasında yeni taxıl müqaviləsinin necə görünə biləcəyi ilə bağlı rəsmi şərh verilməyib. Rüstəm Minnixanovun mətbuat xidmətinin rəhbəri Liliya Qalimova mətbuata açıqlamasında bildirib ki, Tatarıstan liderinin başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti “respublika proqramı üzrə Macarıstanda işləyir”. “Bunlar sırf Tatarıstana aid suallardır” deyə xanım Qalimova şərh sorğusuna cavab olaraq yazıb.

Bu və ya digər şəkildə, əvvəllər Tatarıstan rəhbərinin mətbuat xidməti Rüstəm Minnixanovun Macarıstanda iki gün qalacağını və buna görə də medianın yeni sövdələşmənin potensial iştirakçıları adlandırdığı şəxslərlə əlaqə saxlamaq üçün mütləq nəzəri imkana malik olduğunu bildirib. Üstəlik, Ankara cənab Ərdoğanın digər məsələlərlə yanaşı, Ukrayna böhranının nizamlanması və köhnə taxıl müqaviləsinə xitam verildikdən sonra Qara dənizdə təhlükəsizliyin təmin edilməsi üçün yol xəritəsinin hazırlanmasını müzakirə etmək üçün Budapeştə getdiyini də gizlətməyib.

“Sovecon” analitik mərkəzinin direktoru Andrey Sizov ehtimal olunan yeni sövdələşməni diqqətlə şərh edib və bildirib ki, bu barədə hələ də aydınlıq yoxdur. A.Sizov deyib ki, Rusiya bütün taxılı pulsuz tədarük etmək istəmir: “Bildirildi ki, Afrika ölkələrinə 300 min tona qədər pulsuz tədarük etməyə hazırdır. Qətər tarixən Türkiyəyə yaxındır, bu ölkə Türkiyə iqtisadiyyatının əsas investorlarından biridir. Bu hekayədə Tatarıstan görünə bilər, çünki tatarlar türklər və Qətər əhalisinin əksəriyyəti kimi sünnidir. Belə çıxır ki, bu, elə “sünni taxıl müqaviləsi”dir və Ərdoğan on birinci dəfə dünyanı yenidən aclıqdan xilas etdiyini deyə biləcək. Rusiya həm də Qətər kimi kasıb ölkələrə özü üçün çox da böyük olmayan pullar müqabilində kömək edir”.

“Sünni taxıl müqaviləsi” sızıntılarına paralel olaraq, Türkiyənin ABŞ-ın təzyiqi altında Moskvanın iyul ayında imtina etdiyi taxıl təşəbbüsünü canlandırmaq üçün çalışdığı bildirilir. Bu, xüsusən də “The Wall Street Journal” tərəfindən ehtimal edilərək yazılıb. Vaşinqton həm Dunay boyunca, həm də quruda Ukrayna üçün mühüm taxıl ixrac marşrutu olan Rumıniya istiqamətində də fəaldır.

Söhbət tranzit həcminin 2 milyon tondan 4 milyon tonadək, ideal olaraq iki dəfə artırılmasından gedir. Avqustun 18-də Rumıniyanın baş naziri Marsel Kolacu Buxarestdə ukraynalı həmkarı Denis Şmıxal ilə görüşdə ölkəsinin Ukrayna taxılının 60%-nin ixracını təmin etmək niyyətindən danışıb. Bu, Ukraynanın Reni və İzmail limanlarından taxılın çatdırıldığı Sulina (Rumıniya) və Bystry (Ukrayna) kanalları boyunca naviqasiyanın optimallaşdırılmasını tələb edəcək. Gəmilərin hərəkətini onlayn izləməyə imkan verən “Marine Traffic” resursu Dunay deltasında naviqasiyanın yüksək intensivliyini göstərir. Orada əsasən yük gəmiləri hərəkət edir.
Andrey Sizov qeyd edir ki, “Tuna və quru yolu ilə çatdırılma, hətta taxıl müqaviləsi işləyərkən belə əsas kanal idi”. İlin əvvəlində Bosfor boğazında aparılan yoxlamalar ixracı yavaşlatdıqdan və gəmilər yavaş-yavaş hərəkət etməyə başladıqdan sonra Dunay istiqamətində əsas ixrac kanalına çevrildi. Birlikdə, Ukrayna taxılının həcminin yarısından çoxu Dunay boyunca və quru yolla ixrac edildi.

“Dunay əsas kanaldır. Üstəlik, amerikalılar böyük bir ərzaq böhranının yaxınlaşdığı və bununla bağlı nəsə edilməli olduğu hekayəsini fəal şəkildə təbliğ edirlər. Sadəcə olaraq taxıl tədarükünə müdaxiləni dayandırmaq və qadağanı aradan qaldırmaq üçün işləmək (sentyabrın 15-nə qədər Ukrayna taxılının Aİ-yə idxalına məhdudiyyətlər tətbiq edən - SİA) bütün ölkələrlə daha praqmatik olardı. Zelenski deyib ki, Avropa qadağanı aradan qaldırmağa söz verib. Lakin Polşa bununla razılaşmır. Polşa ilə bağlı məhdudiyyətlər sentyabrın 15-dək qüvvədədir, lakin oktyabrda Polşada mühüm parlament seçkiləri var", deyə Sizov deyib.

“Sovecon” rəhbəri qeyd edir ki, terminallar az-çox işləsə, Rumıniya ayda 2-2,5 milyon ton ixracı təmin edə bilər: “Amma hazırda Dunayda, eləcə də quruda malik olduğumuz imkanlarla belə Ukrayna edə bilər. Sadəcə olaraq bəzi Aİ ölkələrinin etdiyi kimi buna qarışmaq, ixracı bloklamaq və ölkələrinizə çatdırılmanı qadağan etmək lazım deyil”.

Qeyd edək ki, Rumıniya taxıl ixrac marşrutunu 100% təhlükəsiz hesab etmək olmaz. Rusiya taxıl sazişindən çıxdıqdan sonra dəfələrlə İzmail və Reni limanlarına və digər infrastrukturlara zərbələr endirib.

Qara dənizdəki eskalasiya çox güman ki, uzun müddət davam edəcək. Eskalasiya istiqamətində bir çox addımlar artıq keçib və növbəti addımın nə vaxt atılacağı zaman məsələsidir. Rusiya, Türkiyə və Qətər arasında razılaşma varsa, Qara dənizdə eskalasiya baxımından çox az təsir göstərir. Ən əhəmiyyətli və vacib risk Ukraynadakı vəziyyətdir. Taqanroqa Ukrayna raketinin düşməsi, Rusiyanın əsas taxıl limanı olan Novorossiysk yaxınlığında da daxil olmaqla, Rusiya gəmilərinə, Krım körpüsünə hücumlar olub. Körpü xüsusilə vacibdir - ona edilən hücumlar bütün Kerç boğazını bağlayır və bu, Rusiya ixracının 30% -ni təşkil edir.

Beləliklə, Ukraynadan eskalasiya davam edir və əgər bazar hesab edir ki, bu, Rusiya taxılında real problemlər yaradır, deməli, bu, daha vacibdir. Rusiyanın Qara dəniz-Azov hövzəsinə alternativi yoxdur. Əgər orada nəsə olarsa, bu, problemə çevriləcək.

“Qara qitə” şimaldan ya Rusiya, ya da Ukrayna taxılını gözləyir. Hər iki taxıl ixracatçısı arasında baş verən müharibə səbəbindən bütün marşrutlar iflic vəziyyətinə düşüb. Türkiyə və onun dostları dünyanı aclıqdan xilas etməyə çalışdıqları bir vaxt onların özləri üçün də əlavə problemlər yaradılır. Deməli, dünya özünü intihara gedir, başqa ad vermək mümkün deyil.

V.VƏLİYEV