Orta Dəhlizdə birləşən maraqlar

Azərbaycanla Özbəkistan arasında əlaqələr böyük potensiala malikdir, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya regionlarının sabitliyinin qorunmasında və inkişafında mühüm rol oynayır

Özbəkistan Respublikasının Prezidenti Şavkat Mirziyoyev avqustun 22-də Azərbaycana dövlət səfərinə gəlib. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevi və xanımı Ziroatxon Mirziyoyevanı qarşılayıblar. Sonra Azərbaycan və Özbəkistan prezidentlərinin təkbətək görüşü baş tutub.Hər iki ölkənin prezidentlərinin iştirakı ilə geniş tərkibdə görüş keçirilib.

Prezident İlham Əliyev: Azərbaycanı və Özbəkistanı qədim tarix birləşdirir

"Azərbaycanı və Özbəkistanı qədim tarix birləşdirir və bu təməl qarşılıqlı fəaliyyətin inkişafı üçün əsasdır. Sevindirici haldır ki, bütün istiqamətlərdə əməkdaşlıq çox səmərəli və məhsuldar gedir". Bu sözləri Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev özbəkistanlı həmkarı Şavkat Mirziyoyevlə keçirdiyi geniş tərkibdə görüşdə deyib.

Son vaxtlar ölkələrimiz arasında dövlətlərarası münasibətlərin ən yüksək səviyyəyə çatdığını vurğulayan dövlətimizin başçısı qeyd edib: “Özbəkistana dövlət səfərimi və mənə göstərilən qonaqpərvərliyi məmnunluqla xatırlayıram. Həmçinin demək istəyirəm ki, Özbəkistanın şahidi olduğum sürətli inkişafı, transformasiya, islahatlar, ölkənin Mərkəzi Asiya regionunun güclü sənaye dövlətinə çevrilməsi məndə dərin təəssürat yaratdı”.

Şavkat Mirziyoyev: Özbəkistanda Heydər Əlirza oğlunun xatirəsinə tamamilə fərqli yanaşılır

"Bu il əlamətdar ildir. Çünki Ulu Öndər, Azərbaycanın rəhbəri, Azərbaycan xalqının oğlu Heydər Əliyevin yüz illik yubileyi Özbəkistanda çox yüksək səviyyədə keçirilib". Bu sözləri isə Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə keçirdiyi geniş tərkibdə görüşdə söyləyib.

Özbəkistanda Heydər Əlirza oğlunun xatirəsinə tamamilə fərqli yanaşıldığını deyən Prezident Mirziyoyev bildirib: “Hesab edirəm ki, görülən bütün işləri Özbəkistan xalqı tamamilə başqa cür dəyərləndirir. Onu görən, onunla qarşılaşan, onunla işləyən yaşlı nəsil də bizim Özbəkistan gənclərinə çatdırıblar ki, əslində, Azərbaycanın və Özbəkistanın həyatın həmin çətin anlarında qarşıya qoyulan hədəflərə çatması, Azərbaycan və Özbəkistan rəhbərliyinin bir-birini başa düşməsi, çox şey əldə etməsi üçün Heydər Əlirza oğlu uzun illər əlindən gələni edib”.

Azərbaycan və Özbəkistan dövlət başçıları arasında geniş tərkibdə görüş başa çatdıqdan sonra Azərbaycan-Özbəkistan sənədlərinin imzalanması mərasimi olub.

Azərbaycan Respublikasının birinci xanımı Mehriban Əliyevanın Özbəkistan Respublikasının birinci xanımı Ziroatxon Mirziyoyeva ilə görüşü olub.

Bu gün keçirilən yüksək səviyyəli görüşlərdə iki ölkə liderləri Azərbaycan- Özbəkistan strateji tərəfdaşlığının dərinləşdirilməsi və çoxşaxəli əməkdaşlığın, ilk növbədə, siyasi, ticarət-iqtisadi, nəqliyyat-kommunikasiya və mədəni-humanitar sahələrdə inkişafı məsələləri müzakirə edilib.

Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri: Vacib olan nədir?

Son illər Bakı ilə Daşkənd arasında rəsmi əlaqələr əhəmiyyətli dərəcədə fəallaşıb. Orta dəhlizdən keçən Xəzər dənizinin şərq və qərb hissəsinin ölkələri arasında yaxınlaşma prosesi xeyli sürətlənib. Bəs, bu iki ölkənin qarşılıqlı əməkdaşlıqdan maraqları nədir?

Son zamanlar Mərkəzi Asiya ilə Qafqaz arasında əlaqələrin gücləndiyi nəzərə çarpır. Şimal dəhlizində sabitliyin pozulması, xüsusən də Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilə birlikdə Avrasiya ölkələrini, o cümlədən Çini yeni istiqamətlər axtarmağa sövq edib. Hazırda Xəzər dənizinin şərq və qərb hissəsində Orta dəhlizdən keçən ölkələr arasında yaxınlaşma prosesi xeyli sürətlənib.
Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistan arasında əlaqələrin möhkəmlənməsi Şərqlə Qərb arasında Orta Dəhlizdən istifadənin əhəmiyyətini və potensialını artırıb. Bakı ilə Daşkənd arasında əlaqələrin möhkəmlənməsi bu prosesləri sürətləndirib. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 21-22 iyun 2022-ci il tarixlərində Özbəkistana səfəri zamanı iki ölkə arasında 19 saziş imzalanıb. Sazişlərin əsas məqsədi strateji tərəfdaşlığın yaradılması və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsidir.

Əgər 2019-cu ildə ölkələr arasında ticarət dövriyyəsinin həcmi 81 milyon dollar idisə, 2020-ci ildə bu rəqəm 82,3 milyon dollar olub. Bundan əlavə, ikitərəfli əlaqələrin genişlənməsi ilə ticarət dövriyyəsinin həcmi 16% artaraq 111,9 milyon dollara çatıb. Bu göstərici 2022-ci ildə də artıb. Sonrakı illərdə də yüksəliş trendini davam etdirməkdədir. Hazırda Bakı və Daşkənd ümumi dəyəri 700 milyon dollardan çox olan beş böyük layihənin həyata keçirilməsinin maliyyə və texniki aspektləri üzərində işləyir.

2022-ci ildə Türkiyə, Özbəkistan və Azərbaycanın xarici işlər, ticarət və nəqliyyat nazirləri “Orta Dəhliz” mövzusunda görüş keçirib. 2022-ci il avqustun 2-də keçirilən görüşün nəticəsində Özbəkistan və Azərbaycan arasında münasibətləri yeni mərhələyə çıxaran Daşkənd Bəyannaməsi imzalanıb. İki ölkə arasında xüsusilə mühüm hadisə enerji sahəsində əməkdaşlıq olub. Bundan əlavə, tərəflər “Özbəkneftqaz” və SOCAR kimi karbohidrogen ehtiyatlarının kəşfiyyatı və hasilatı üzrə birgə layihələrin işlənib hazırlanması, eləcə də təcrübə mübadiləsi, qarşılıqlı investisiyaların və özəlləşdirmənin təşviqi barədə razılığa gəliblər. Bundan əlavə, Qarabağdakı layihələr üzrə də əməkdaşlıq aparılır. Hazırda Özbəkistanın Qərbə çıxmaq üçün Zəngəzur dəhlizindən istifadə etmək imkanı ən böyük perspektivdir.

Mineral ehtiyatları, Mərkəzi Asiyanın ən böyük əhalisi, iqtisadi liberallaşma addımları və geosiyasi mövqeyi ilə Özbəkistan Avrasiyanın “parlaq ulduzu” sayılır. Azərbaycan Asiyadan Xəzər dənizi ilə Avropaya gedən ən mühüm “qapı”dır. İki ölkə arasında möhkəmlənən münasibətlərin qarşılıqlı faydalı yanaşma ilə daha yüksək səviyyəyə yüksələcəyi öz-özünə aydındır.
Bundan əlavə, Bakı-Daşkənd yaxınlaşması Orta Dəhlizin strateji əhəmiyyətini artırır. Çünki Azərbaycan dənizə çıxışı olmayan Mərkəzi Asiya ölkələri üçün mühüm limandır. Beləliklə, Azərbaycan və Özbəkistan arasında əlaqələrin inkişafının qarşılıqlı fayda gətirəcəyi aydındır. İlk növbədə, ölkələrin yeni iqtisadi maraqları və möhkəm əlaqələri bundan sonra da inkişaf edəcək. Xüsusilə, Özbəkistan Qərbə ən qısa və ən ucuz marşrutla gedə biləcək.

İkincisi, Orta Dəhlizin bütün potensialı işə salınacaq və istifadə olunacaq. Bu, Qafqaz və Mərkəzi Asiya kontekstində regionun güclənməsi deməkdir. Eyni zamanda, bu vəziyyət Çindən Avropaya nəqliyyatı asanlaşdıracaq və Avrasiyada davamlı inkişafı sürətləndirəcək.

Bir sözlə, bu iki ölkə arasında əlaqələr böyük potensiala malikdir və Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya regionlarının sabitliyinin qorunmasında və inkişafında mühüm rol oynayır.

Azərbaycan-Özbəkistan: strateji tərəfdaşlıq, əməkdaşlığın hazırkı vəziyyəti və inkişaf perspektivləri

Avqustun 22-23-də Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin Azərbaycana dövlət səfəri proqramına Özbəkistan-Azərbaycan strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinin dərinləşdirilməsi və praktiki əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələləri daxil edilib, bir sıra ikitərəfli sazişlərin imzalanması gözlənilir. İki ölkə arasındakı münasibətlərin hazırkı durumu necədir?

Özbəkistan və Azərbaycanın siyasi sahədə əməkdaşlığı:

Müstəqilliyin ilk illərində 2 ölkə diplomatik əlaqələr qurub, o vaxtdan indiyədək 13 yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfər həyata keçirilib. 2017-ci ildən yüksək səviyyəli kommunikasiyanın aktivləşdirilməsi nümayəndə heyətləri mübadiləsinin artmasına xidmət edib - 6 il ərzində 70-dən çox yüksək səviyyəli səfər, beynəlxalq təşkilatların yüksək səviyyəli görüşləri keçirilib.

Parlamentlərarası əməkdaşlıq çərçivəsində:

Parlament nümayəndələri müntəzəm olaraq Özbəkistanda və Azərbaycanda keçirilən prezident və parlament seçkilərində, eləcə də müxtəlif beynəlxalq tədbirlərdə beynəlxalq müşahidəçi qismində iştirak edirlər;
1995-ci ildən iki ölkənin qanunvericilik orqanlarında parlamentlərarası dostluq qrupları fəaliyyət göstərir.

Ticarət əməkdaşlığı:

Ölkələr arasında azad ticarət rejimi yaradılıb. 1998-ci ildən Hökumətlərarası Birgə Komissiya (HBK) fəaliyyət göstərir. HBK-nın 12 iclası keçirilib;
Ümumi dəyəri 4,5 mlrd. ABŞ dollarından artıq məbləğdə 50-dən çox investisiya layihəsi və ticarət sazişindən ibarət portfeli formalaşdırılıb;
2023-cü ilin 7 ayı ərzində iki ölkə arasında dövriyyə 143,9 mln. ABŞ dolları (+42,9 faiz) təşkil edib, ixrac 81,2 mln. dollar, idxal 62,7 mln. dollar;
Özbəkistanda Azərbaycan kapitalının iştirakı ilə 203 müəssisə fəaliyyət göstərir, onlardan 66-sı birgə müəssisə, 137-si isə 100 faiz xarici kapitalın iştirakı ilə yaradılıb;
2023-cü ilin fevralında Özbəkistan və Azərbaycan nizamnamə kapitalı 500 milyon dollar olan İnvestisiya Fondu yaradıblar.

Nəqliyyat sahəsində əməkdaşlıq:

2019-cu ildə Daşkənddə dəmir yolu idarələrinin rəhbərlərinin beynəlxalq multimodal marşrutun inkişafı məsələlərinə dair iclası keçirilib. Sazişlərin icrası çərçivəsində Qırğızıstandan Özbəkistan ərazisindən keçməklə Poti limanına (Gürcüstan) ilk sınaq dəmir yolu layihəsi 2020-ci ilin yanvarında uğurla istifadəyə verilib;
2022-ci ildən ölkələr arasında hava sərnişin və yük daşımaları bərpa edilib. 2023-cü ilin 6 ayı ərzində yükdaşımaların ümumi həcmi 47 min ton (+21%) təşkil edib. Bunun 26,9 min tonu dəmir yolu nəqliyyatında, 19,0 min tonu avtomobil nəqliyyatında;
Bakıdan Daşkənd, Səmərqənd, Urganç və Fərqanəyə həftədə 15 birbaşa uçuş həyata keçirilir;
2023-cü ildə Azərbaycan tərəfi dəmir yolu ilə yüklərin öz ərazisindən daşınması üçün 2021-ci ildə müəyyən edilmiş 50 faizlik endirimin müddətini uzadıb.

Mədəni-humanitar sahədə nailiyyətlər:

Azərbaycanın mədəniyyət nazirinin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti Beynəlxalq Status İncəsənət Forumunda (2018), Birinci Beynəlxalq Xalq Tətbiqi Sənəti Festivalında (2019) və “Mərkəzi Asiya dünya sivilizasiyalarının qovşağında” Beynəlxalq Mədəniyyət Forumunda (2021) iştirak edib;
Özbəkistanın mədəniyyət naziri Azərbaycanda səfərdə olub, “Beynəlxalq Bakı Forumu” (2018), “Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu” (2019), “Nizami Gəncəvi: Mədəniyyətlər arasında körpü” (2021), eləcə də “Şuşa – 2023-cü ildə türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı” (2023) adlı tədbirin açılış mərasimində iştirak etmişdir;
Özbəkistan Azərbaycanın Füzuli şəhərində 960 şagird yerlik məktəbin tikintisinə dəstək verir.

Özbəkistan və Azərbaycan arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi üçün aşağıdakı perspektivlər mövcuddur:

1. Enerji sahəsində əməkdaşlığın inkişafı, o cümlədən enerji nəqli, qaz kəmərlərinin və elektrik şəbəkələrinin tikintisi hər iki ölkə üçün faydalı ola bilər.
2. Özbəkistan və Azərbaycanın ticarət və investisiya əməkdaşlığını inkişaf etdirmək potensialı var. Ticarətin genişləndirilməsi, müxtəlif sahələrdə birgə müəssisələrin yaradılması iqtisadi əlaqələrin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
3. Hər iki ölkənin öz tarixi və mədəni irsi var. Turizm sənayesinin inkişafı, o cümlədən turist axınının mübadiləsi, turizm istiqamətlərinin yaradılması və infrastrukturun inkişafı daha çox turist cəlb edəcək və iki ölkə arasında qarşılıqlı anlaşma və dostluq münasibətlərinin inkişafına səbəb olacaqdır.
4. Təhsil və mədəniyyət sahəsində əməkdaşlıq bilik və qabaqcıl təcrübə mübadiləsinə kömək edir. Tələbə mübadiləsi proqramları, universitetlərdə və məktəblərdə təhsil, mədəni tədbirlər və sərgilər iki xalq arasında qarşılıqlı anlaşmanın dərinləşməsinə və əlaqələrin möhkəmlənməsinə imkan verir.
5. Özbəkistan və Azərbaycan Mərkəzi Asiya və Qafqaz regionunda əsas nəqliyyat və logistika mərkəzləridir. Nəqliyyat, avtomobil, dəmir yolu və tranzit marşrutlarının tikintisi və modernləşdirilməsi sahəsində əməkdaşlıq regional inteqrasiyanın təkmilləşdirilməsinə, nəqliyyat-logistika infrastrukturunun inkişafına xidmət edir.

Səfər avqustun 23-dək davam edəcək.

V.VƏLİYEV