Türkiyənin sülh masası - RAKURS

Ankara Moskva və Kiyevi danışıqlara qayıtmağa inandırmağa çalışır

Türkiyə BMT ilə birlikdə Rusiya nümayəndə heyəti ilə taxıl sazişi üzrə danışıqların imkanlarını araşdırır. Danışıqlar İstanbulda baş tuta bilər. Hazırda bu görüşün imkanları üzərində iş gedir. Müzakirə üçün konkret təkliflər hazırlanır. Əlaqələr müvafiq kanallardan keçir. Proses dayanmır. Görüşün nə vaxt keçirilə biləcəyi isə hələlik dəqiqləşdirilməyib.

Rusiya iyulun 18-də şərtlərini yerinə yetirmədiyi üçün taxıl sazişindən çıxıb. Keçən həftə Kreml yaxın vaxtlarda Vladimir Putinlə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında görüş keçiriləcəyini açıqlamışdı. Ankara Moskvanı razılaşmanın icrasına qayıtmağa razı salmaq istəyir, bu mövzuda təkliflər BMT tərəfindən də hazırlanır. Ankara Rusiya və Ukraynanı ən azı taxıl müqaviləsinin bərpası məsələsində danışıqlar masasına oturtmaq üçün yeni cəhdlər edir. Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan ötən həftə Kiyevə səfər etdi və burada Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenski ilə görüşdü. İndi isə Fidanın Moskvaya gedəcəyi gözlənilir. Onun səfəri taxıl müqaviləsi ilə bağlı xəbər gözlədikləri Türkiyə və Rusiya prezidentləri Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Vladimir Putin arasında danışıqlara hazırlıq xarakteri daşımalıdır. Düzdür, Moskva hələ də açıq şəkildə bildirir ki, Ankara nə qədər çalışsa da, sövdələşməyə qayıtmaq yalnız Qərb Rusiyanın bütün şərtlərini yerinə yetirdikdən sonra mümkün olacaq.

Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenski Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan ilə cümə günü keçirdiyi görüşdən sonra sosial şəbəkələrdə “Ukraynanın daimi və ardıcıl dəstəyinə görə Türkiyəyə təşəkkür edirəm” deyə yazıb. Cənab Zelenskinin sözlərinə görə, onlar “bir çox mühüm məsələləri” – xüsusən də Ukraynanın irəli sürdüyü “sülh formulu”nu və sülh sammitinə hazırlıqları, həmçinin “Rusiyanın Qara dəniz taxıl dəhlizinə mane olması ilə bağlı riskləri” müzakirə ediblər. Gözlənilir ki, indi Hakan Fidan Moskvaya gedəcək, orada Rusiya və Türkiyə prezidentləri arasında danışıqlara hazırlaşacaq, həmçinin taxıl sazişi ilə bağlı müzakirələri davam etdirəcək.

Əvvəlcə cənab Ərdoğan həmkarını ziyarətə dəvət etsə də, sonda görüşün Rusiya ərazisində keçirilməsinə qərar verilib. Rusiya Federasiyası Prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskovun sözlərinə görə, bu, yaxın gələcəkdə baş tutacaq və hazırlıqlar artıq “çox gərgin” gedir. Mediada verilən tarixlərdən biri də 4 sentyabrdır. Sammitin keçiriləcəyi ehtimal edilən yer Soçidir.

Xatırladaq ki, iyulun ortalarında Rusiya Ukraynanın kənd təsərrüfatı məhsullarının Qara dəniz limanları vasitəsilə ixracı ilə bağlı taxıl sazişində iştirakını dayandırıb. Bununla bağlı bir il əvvəl İstanbulda razılıq əldə olunub. Paralel olaraq daha bir sənəd imzalanıb - Rusiya taxılının və gübrələrinin ixracına qoyulan məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması haqqında. Formal olaraq bu, sanksiyalara aid deyil, lakin rus ixracatçıları logistika, eləcə də malların ödənişi ilə bağlı müxtəlif növ çətinliklərlə üzləşirlər.

Rəcəb Tayyib Ərdoğan bazar ertəsi Türkiyə Nazirlər Kabinetinin iclasında deyib: “Biz ədalətli şərtlərlə taxıl dəhlizinin yenidən açılması üçün səy göstərəcəyik ki, bu da bütün tərəflərin gözləntilərinə cavab verəcək, çünki daha ədalətli dünyanın mümkün olduğuna inanırıq”. Eyni zamanda o, Türkiyəni “Ukraynada müharibəni dayandırmaq üçün səy göstərən yeganə ölkə” olduğuna inandırıb.

Çərşənbə günü, Rusiya Federasiyasına planlaşdırılan səfərindən bir müddət əvvəl Ərdoğan Ukraynanın üçüncü dəfə təşkil etdiyi Krım Platforması forumunun iştirakçılarına videomüraciət yazıb. “Biz sülhün bərqərar olması üçün vasitəçilik səylərimizi yorulmadan davam etdirmək niyyətindəyik” deyən o, Ankaranın “qan tökülməsini dayandırmaq və heç olmasa tərəfləri danışıqlara hazırlamaq üçün kommunikasiya kanallarını açıq saxlamaq” üçün əlindən gələni etdiyini vurğulayıb.

Eyni zamanda, cənab Ərdoğan Türkiyənin ənənəvi mövqeyini təkrarlayıb ki, Ankara “Krımın ilhaqını tanımır və onu qeyri-qanuni hesab edir” və ümumilikdə Ukraynanın ərazi bütövlüyünün qorunmasını qətiyyətlə müdafiə edir. Prezident Ərdoğan həmçinin Krım tatarlarının təhlükəsizliyinə zəmanət verilməsinin vacibliyini qeyd edib və vurğulayıb ki, Ankara Krım tatar xalqı Məclisinin rəhbərlərindən biri (Rusiya Federasiyasında qadağan olunmuş ekstremist təşkilat kimi tanınan) Nəriman Celyalovun azadlığa buraxılmasını gözləyir.

Moskva bu cür bəyanatlardan xoşhal deyil, amma Prezident Ərdoğanın sözlərinə ənənəvi olaraq göz yumulur, əksinə, ikitərəfli sıx əməkdaşlığa üstünlük verirlər. Üstəlik, Türkiyə lideri Rusiyanın mövqeyini də nəzərə alır. Məsələn, bu həftə Türkiyə mediası Prezident çevrələrindəki mənbəyə istinadən “Taxıl dəhlizi məsələsində irəliləyiş əldə olunub” sözlərini yazıb. Bundan sonra Ərdoğan qəti şəkildə bildirib ki, istənilən saziş Rusiya Federasiyasının maraqlarını nəzərə almalıdır.

Cümə axşamı Türkiyənin “Milliyet” qəzeti Rusiya, BMT və Türkiyə nümayəndələri arasında taxıl sazişi üzrə İstanbulda görüşün mümkünlüyünü istisna etməyib və bunu “təşəbbüsü canlandırmaq” ssenarilərindən biri adlandırıb. Qəzetin mənbələrinin bildirdiyinə görə, uğur əldə olunarsa, Ukrayna da danışıqlara qoşula bilər. “Daha əvvəl taxıl sazişinə qayıtmaq variantlarından biri kimi taxıl sazişində iştirak edən ölkələrin İstanbulda görüşünün mümkünlüyü müzakirə olunub. Amma yüksək səviyyəli görüşdən əvvəl texniki danışıqlar aparılmalıdır və bu, daha çox Moskvada, ondan əvvəl isə Kiyevdə Türkiyənin xarici işlər naziri Fidanda keçiriləcək danışıqlardan asılı olacaq”, - Türkiyənin diplomatik mənbəsi bildirib.

Eyni zamanda, Türkiyənin “Daily Sabah” qəzetinə müsahibəsində Ukraynanın Ankaradakı səfiri Vasili Bodnar qeyd edib ki, Kiyev taxıl müqaviləsinin şərtlərini birtərəfli qaydada Moskvanın xeyrinə dəyişməyə razı olmayacaq. Və əgər Rusiyanın hər hansı təklifi sövdələşməyə daxil edilərsə, Ukrayna yükün çıxa biləcəyi limanların sayının artırılmasını tələb edəcək və kənd təsərrüfatı məhsulları ilə yanaşı, metal kimi digər malların da ixracına icazə verəcək.

“Türkiyənin hörmətli Prezidenti çox fəaldır. Anladığım qədər, biz türk həmkarlarımızla təmaslarımızı davam etdirəcəyik, o cümlədən Türkiyə xarici işlər nazirinin Rusiya Federasiyasına səfəri olacaq. Lakin buna görə bizim mövqeyimiz dəyişmir”, - bunu jurnalistlərə Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Sergey Ryabkov bildirib.
Bu mövzunu bir gün əvvəl Yohannesburqda BRİKS sammiti çərçivəsində BMT-nin baş katibi Antonio Quterreşlə görüşən Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov qaldırıb. “BMT baş katibinin Qara Dəniz Təşəbbüsünün bərpası perspektivləri ilə bağlı sualına cavab olaraq Sergey Lavrov Moskvanın Rusiya prezidentinin səsləndirdiyi mövqeyini təkrarlayıb: Moskva yalnız Rusiya qarşısında bütün öhdəlikləri yerinə yetirdiyi təqdirdə bu təşəbbüsdə iştiraka qayıtmağa hazırdır”, Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin saytında dərc olunan bəyanatda deyilir.

Sergey Lavrov BRİKS sammitindən sonra keçirilən mətbuat konfransında jurnalistlərə dəqiq nədən danışdığını xatırladıb: “Rosselxozbank”ın SWIFT sisteminə qayıtması, Rusiya gəmilərinin xarici limanlara sərbəst çıxışı, yüklərin sığortası ilə bağlı problemlərin həlli. Bundan əlavə, nazirin sözlərinə görə, bir il əvvəl Aİ limanlarında ələ keçirilən 200 min tondan çox Rusiya gübrələri ilə bağlı vəziyyəti həll etməklə başlamaq yaxşı olardı, baxmayaraq ki, Moskva onları inkişaf etməkdə olan ölkələrə pulsuz verəcəyini çoxdan bəyan edib. “Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin bu yaxınlarda bir daha təsdiq etdiyi kimi, bizə vəd edilən hər şey yerinə yetirilən kimi, eyni vaxtda, eyni gün və saatda paketin Ukrayna hissəsini bərpa etməyə hazırıq. Bu, həqiqətən də "paket" idi. Biz bunu bir qərar kimi imzaladıq, hər iki hissəsi bir-birinə bağlıdır”, - Sergey Lavrov vurğulayıb.

Beləliklə, Rusiya hələ də ipə-sapa yatmadığını nümayiş etdirməkdədir. Moskva sonuncu taxıl sazişinin imzalanması üçün irəli sürülən şərtlərin Qərb tərəfindən niyə əməl edilmədiyinə gəlincə, Rusiya bunun bilərəkdən edildiyini düşünür. Ona görə də Türkiyənin vasitəçiliyi hələ də effektsiz olaraq qalır. Rusiya və Türkiyə liderlərinin görüşündə təkcə “taxıl sazişi” barədə danışılmayacağı da bəllidir. Əsas diqqətin Cənubi Qafqaza yönələcəyi, Ermənistan-Azərbaycan sülh danışıqlarının, nəhayət, sıfır nöqtəsindən çıxacağı düşünülür.

V.VƏLİYEV