G20-dən iki əskik - ANALİZ

G20 sammitində Rusiya və Çin liderlərinin iştirak etmədiyi halda Qərb öz gündəliyini həyata keçirməyə hazırlaşır. Sentyabrın 9-da Hindistanda başlayacaq G20 sammitində iki böyük dövlətin - Rusiya və Çinin liderləri olmayacaq. Vladimir Putin onun yerinə Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrovu, Si Cinpin isə Çin Xalq Respublikası Dövlət Şurasının baş naziri Li Qianqı Dehliyə göndərəcək. ABŞ prezidenti Co Bayden və ya baş nazir Narendra Modi bu xəbərdən "məyus" olduqlarını dilə gətiriblər. Lakin ümumilikdə Qərb potensial təmasların olmamasından üzülməməyi, əksinə, yaranmış vəziyyətdən istifadə etməyi təklif edir. Məsələn, Afrikadan gələn qonaqlarla daha çox vaxt keçirmək olar. Bu günə qədər Moskva və Pekində afrikalı liderlər kifayət qədər çox vaxt keçiriblər.

Payızın gəlişi ilə ənənəvi olaraq böyük zirvə görüşlərinin də vaxtı gəlir. Həm də söhbət təkcə BMT Baş Assambleyasının Yüksək Səviyyəli Həftəsindən getmir (sentyabrın ikinci yarısında Nyu-Yorka onlarla dövlət və hökumət başçıları gələcək). Yaxın günlərdə həmçinin ASEAN və G20 çərçivəsində liderlərin görüşləri olacaq. Hər iki məkana marağın artmasına baxmayaraq, dəvət olunanların heç də hamısı qarşıdakı forumlara ev sahibliyi edən İndoneziya və Hindistana getməyəcək. Və bəzi siyasətçilərin hər hansı tədbiri qaçırmaq qərarı sammitlərin təşkilatçılarını məyus edir. Məsələn, Cakartada baş tutacaq ASEAN sammitinə Co Bayden vitse-prezident Kamala Harrisi göndərəcək. Medianın məlumatına görə, indoneziyalılar hətta G20-ni nəzərə alaraq sammitin cədvəlini tərtib ediblər ki, Amerika lideri səfərləri birləşdirə bilsin və öz iştirakı ilə onları şərəfləndirsin.

Ancaq Cakarta üçün bu, yeganə məyusluq olsa da, Hindistan üçün əsl fəlakətdir. Belə ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putin Dehliyə uçmaqdan imtina edərək, ondan əvvəl İndoneziyaya da səfər edəcək Sergey Lavrovu nümayəndə heyətinin rəhbəri kimi göndərib. Eyni zamanda, 2023-cü ildə xaricə səfər etməyən və BRİKS sammitini buraxan, həmçinin Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanı ziyarət etməyə getməyən Rusiya liderinin G20 tədbirlərində tam ştatlı iştirakı şübhə altındadır. Narendra Modi rus həmkarını israrla dəvət edib və G20 liderlərinin bütün dəstini onun sədrliyi altında toplamaq istəsə də, bəzi bəhanələrlə bu format reallaşmadı.

Hindistan hakimiyyəti hətta açıq şəkildə söz vermişdi ki, istər-istəməz qızğın müzakirələrə səbəb olacaq Ukrayna böhranı mövzusu gündəmdə olmayacaq və bütün diqqət qlobal maliyyə, iqlim, yoxsulluq və ya ona qarşı mübarizə kimi qlobal məsələlərə yönəldiləcək. Buna baxmayaraq, Vladimir Putin evdə qalmağı üstün tutdu.

Zirvə görüşünə sayılı gün qalmış məlum oldu ki, Si Cinpin də Dehliyə getməyə deyil, Dövlət Şurasının baş nazirini ora göndərməyə qərar verib. “Li Qiang G20 sammitində iştirak edəcək Çin nümayəndə heyətinə rəhbərlik edəcək. Bu, böyük və mühüm qlobal iqtisadi forumdur. Çin həmişə buna böyük əhəmiyyət verib və müvafiq tədbirlərdə fəal iştirak edib”, - deyə Çin Xarici İşlər Nazirliyi bildirib və prezident Xinin görüşləri buraxacağını rəsmən təsdiqləməkdən imtina edib. Amma şərhdən məlum oldu ki, əvvəllər mediada yayılan şayiələr doğru çıxıb. Li Qianq dövlətin ikinci şəxsi hesab edilsə də, Si Cinpinin yoxluğu G20-yə ciddi zərbədir, çünki dünyanın iki ən böyük iqtisadiyyatından birinin liderinin iyirmi ən böyük iqtisadiyyatın forumunda iştirak etməmək qərarı ola bilər.

Cənab Sinin qərarından narazı olanlar arasında Co Bayden də var idi. Ağ Ev rəhbəri sonuncu dəfə çinli həmkarı ilə təkcə keçən il İndoneziyada keçirilən G20 sammitində görüşmüşdü. O vaxtdan bəri Vaşinqton və Pekin arasında münasibətlər bir neçə gərginlik raundundan keçib, lakin ABŞ prezidenti daima Çin prezidenti ilə yenidən danışmağa hazır olduğunu və istəyini vurğulayır. Dehlidəki G20 isə Amerika administrasiyası tərəfindən bunun üçün əla fürsət kimi qəbul edilirdi. “Mən əsəbləşirəm, amma onunla görüşəcəm”, cənab Bayden etiraf edib.

Lakin ABŞ-ın Avropa İttifaqından olan tərəfdaşları hazırkı vəziyyətdə yeni imkanlar axtarırlar. Bloomberg-in məlumatına görə, Aİ Si və Putinin Dehlidə olmamasından istifadə etmək və Qlobal Cənub ölkələri, o cümlədən Afrika dövlətlərinin nümayəndələri ilə qarşılıqlı əlaqəni gücləndirmək niyyətindədir. Mənbənin verdiyi məlumata görə, Brüssel Afrika ilə tərəfdaşlığa yenidən baxmağa ciddi yanaşır və belə bir şanslı şəraitdə bunu həmkarlarına sübut etmək niyyətindədir.

Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Leyen, Avropa Şurasının sədri Şarl Mişel və Almaniya kansleri Olaf Şolz Aİ-dən təmasların lokomotivinə çevrilməlidir. Afrika tərəfdən isə belə danışıqlarda Cənubi Afrika, Misir, Nigeriya və Komor Adaları İttifaqının liderlərinin iştirakı gözlənilir. Sonuncu eyni zamanda Avropa İttifaqının sammitdə xüsusi planları olan Afrika Birliyinə sədrlik edir.

Beləliklə, Hindistan Afrika İttifaqına G20-nin daimi üzvü statusunun verilməsinin tərəfdarıdır və G20-nin genişlənməsinə xüsusi diqqət yetirmək niyyətindədir. Yeri gəlmişkən, Rusiya Federasiyası da belə bir addımı dəstəkləyir. “Rusiya Afrika İttifaqına G20-yə tamhüquqlu üzvlüyün verilməsi təşəbbüsünə ilk müsbət cavab verənlərdən biri olub. Ümid edirik ki, bu qərar hələ sentyabrda Yeni Dehlidə keçiriləcək G20 sammiti zamanı veriləcək”, - Vladimir Putin iyulun sonunda deyib.

Bloomberg-in xəbərinə görə, Hindistanda keçirilən görüşdə Avropa liderlərinin məqsədlərindən biri Afrika İttifaqının G20-yə daimi üzvlük cəhdini dəstəkləməkdir. Və bunu gözlənilməz hesab etmək çətin olsa da, belə bir təşəbbüs əvvəllər də kansler Şolz və İtaliyanın baş naziri Meloni tərəfindən dəstəklənib. Həqiqətən də, Rusiya Federasiyası və Çinin başçıları olmadığı halda, afrikalı iştirakçıları yeni statusları münasibətilə şəxsən təbrik edənlər məhz Avropa liderləri olmaq niyyətindədirlər. Bundan əlavə, bunda simvolizm var. İndi Avropa İttifaqı G20-də dəvət olunmuş (Afrika İttifaqı kimi) deyil, tamhüquqlu üzv statusuna malik yeganə təşkilatdır ki, onun nümayəndələri üzv dövlətlərin başçıları ilə sammitlərdə bərabər şəraitdə otururlar. Və müsbət qərar olarsa, Afrika İttifaqı Aİ ilə eyni səviyyədə dayanacaq.

Şəxsi söhbətlərə gəlincə, avropalı siyasətçilər etiraf edirlər ki, Çin və Rusiya Afrika ölkələri ilə münasibətlərdə “anti-müstəmləkəçilik əhval-ruhiyyəsinə müraciət edərək” müəyyən uğurlar əldə ediblər, lakin indi onları inandırmaq üçün yaxşı məqam ola bilər.

V.VƏLİYEV