Xovayevin missiyası və “humanitar böhran” - RAKURS

Moskva mekik diplomatiyasının köməyi ilə barışmazları barışdırmaq, yoxsa nə istəyir?

Moskva Qarabağın düşdüyü kəskin humanitar böhranı həll etməyə çalışır. Şattle diplomatiyası ilə Rusiya xarici işlər nazirinin Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşdırılması üzrə xüsusi nümayəndəsi İqor Xovayev məşğul olur. İrəvan səfərindən sonra diplomat bu həftə Bakıya işgüzar səfərlə başlayıb. Missiyanın uğuru təmin olunmur, Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlər hər gün və hər danışılan söz anı pisləşir.

Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin xüsusi nümayəndəsi İqor Xovayevin Azərbaycana səfəri sentyabrın 4-də başlayıb. Rusiya nümayəndə heyəti yerli hakimiyyət orqanları ilə Qarabağ ətrafındakı vəziyyəti və ermənilərin məskunlaşdığı bölgəni Ermənistanla birləşdirən yeganə nəqliyyat arteriyası olan Laçın yolunun qanunsuz yüklərə bağlanması səbəbindən başlayan “humanitar böhran”ın həllinin mümkün variantlarını müzakirə etmək niyyətindədir.

Ötən həftə Xovayev eyni məqsədlə İrəvana səfər edib. Orada o, Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryanla, eləcə də o vaxt xarici işlər naziri vəzifəsini icra edən Paruyr Hovhannisyanla danışıqlar aparıb. Bundan əlavə, rusiyalı diplomat separatçı qurumun “xarici siyasət idarəsinin rəhbəri” Sergey Qazaryanla görüşüb. Danışıqlardan sonra Ermənistan Təhlükəsizlik Şurası bildirib ki, tərəflər Qarabağdakı humanitar böhrandan çıxış yolunun “təcili ehtiyacını” müzakirə ediblər.

Düzdür, bu çıxış yolu hələ görünmür, münaqişə tərəflərinin hər birinin – bir tərəfdən İrəvan və Qarabağdakı separatçılar, digər tərəfdən isə Bakının öz mövqelərini qətiyyətlə müdafiə etmək istəyi aydın görünür. Bir aya yaxındır ki, Ermənistandan Laçın yolunda Qarabağdakı ermənilərə 400 ton “humanitar yardım” daşıyan yük maşınları dayanıb, bu dəhlizə Fransa tərəfindən bu yaxınlarda eyni məqsədlə yük maşınları göndərilib. Azərbaycan tərəfdən, Ağdamdan Xankəndiyə gedən yolda bir həftədir ki, Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin göndərdiyi yardım karvanı dayanır. Birinci halda, Laçın buraxılış məntəqəsində (apreldə yaradılıb) yerləşdirilmiş Azərbaycan sərhədçiləri malları Qarabağa buraxmır. İkinci halda isə erməni fəallar konvoyun keçməsinə imkan vermirlər.

Qarabağda ərzağa, yanacağa, dərmanlara və digər zəruri mallara təcili ehtiyac yarandığı bir vaxtda “humanitar yardım” ətrafında erməni tərəfinin manipulyasiyası prinsiplərin, məqsədlərin və problemin həllinə yanaşmanın fərqliliyini mükəmməl şəkildə göstərir. Ermənistan və Qarabağdakı separatçılar təkid edir ki, təchizat yalnız Laçın yolu ilə həyata keçirilməlidir. Bakı isə cavab verir, humanitar böhran süni yaradılıb və sizə lazım olan hər şeyi Ağdam vasitəsilə sərbəst şəkildə idxal etmək olar.

Rusiyanın dövlət qurumlarındakı mənbələr də təsdiq edir ki, Ermənistan və Qarabağ erməniləri üçün yüklərin Laçın yolu vasitəsilə təmin edilməsi bir prinsip məsələsidir. Bu da bird aha təsdiq edir ki, ermənilərin “humanitar fəlakət” adlandırdıqları bir oyundan başqa bir şey deyil. Qarabağa Azərbaycandan kənar yüklərin daşınması və tədarükü daxili marşrutla, Ağdam vasitəsilə həyata keçirilməlidir. Bu, inteqrasiyanı asanlaşdıracaq, əks təqdirdə Xankəndidəki ermənilər özünü saxlamaq imkanından məhrum ediləcək. Bütün proseslər yalnız Azərbaycanın razılığı və icazəsindən asılı olacaq.

Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun Beynəlxalq Tədqiqatlar İnstitutu nəzdində Avro-Atlantik Təhlükəsizlik Mərkəzinin aparıcı elmi işçisi Sergey Markedonov bu fikirdədir ki, əgər nəqliyyat, humanitar əlaqə varsa, Ağdam marşrutu ilə bu inteqrasiyadır. Azərbaycan isə barışmazdır, çünki heç kim buna cəhd etmir və buna mane olmaq istəmir.

Qafqaz Siyasi Təhlil Mərkəzinin (Bakı) direktoru Əhməd Əlili vurğulayır ki, Azərbaycan tərəfinin məntiqi başa düşüləndir. Bu, Qarabağ məsələsinin həll olunmasından irəli gəlir: “İndi hamı Qarabağda baş verənlərdən narahatdır. Amma Azərbaycanın niyə belə davranması hər kəsə aydındır, başqa cür deyil. Hamı blokadadan danışır. Bəs blokada nədir? Sərhədlərinizə nəzarət blokadadır, yoxsa yox?”. O, həmçinin qeyd edir ki, Qarabağda yaşayan ermənilər üçün malların Azərbaycan tərəfdən gətirilməsi Bakı üçün vacibdir, çünki “bu, həm də Qarabağa inteqrasiya prosesinin tərkib hissəsidir”.

2020-ci ildə qalib gələn müharibədən sonra bölgəyə tam nəzarət olunmaması Bakını açıq şəkildə qıcıqlandırır. Bundan başqa, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan bir tərəfdən Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyaraq bəyanatlar verir. Onun fikirlərindən belə nəticə çıxır ki, ümumiyyətlə, İrəvan Qarabağ məsələsini həll olunmuş hesab etmir. Ən son nümunələr arasında Paşinyanın Qarabağın Müstəqilliyinin Bəyannaməsi Günü münasibətilə təbrik məktubunu göstərmək olar. O hesab edir ki, Qarabağın bir ərazi vahidi kimi mövcud olmaması və Qarabağ probleminin həlli ilə bağlı bütün bəyanatlar ermənilərin təhlükəsizliyi və hüquqlarının müdafiəsi məsələləri həll olunmayana qədər əsassızdır. Ermənistan naziri bildirib ki, “münaqişənin hərtərəfli və uzunmüddətli həlli müstəsna olaraq sülh prosesi, o cümlədən beynəlxalq mexanizm çərçivəsində Bakı-Stepanakert (Xankəndi-red.) dialoqu vasitəsilə həyata keçirilməlidir”.

İrəvan Qafqaz İnstitutunun direktoru Aleksandr İskəndəryan bu yanaşmanı İrəvanın “Qarabağ məsələsini beynəlxalq “çətir” altında Xankəndi və Bakı arasında ayrıca danışıqlar formatına ayırmaq” istəyi ilə izah edir.
Sergey Markedonov qeyd edir ki, hər bir siyasətçi kimi, Nikol Paşinyan da təslim olmaq kimi görünməmək üçün öz güzəştlərini çərçivəyə salmağa çalışır. “Bəli, biz Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyırıq, lakin Qarabağ ermənilərinə zəmanətlə və beynəlxalq iştirakla. Yəni müəyyən status məsələsinə qayıdışdır. Azərbaycan isə bunun əleyhinədir - bu, Bakı üçün qəbuledilməzdir”, - ekspert vəziyyəti şərh edib.

Rusiyadakı mənbə hesab edir ki, Azərbaycan qəti şəkildə Qarabağ məsələsinin beynəlmiləlləşdirilməsini istəmir, çünki bu, nizamlanma üzrə danışıqlara qayıdışdır. Bakı hər şeyin müharibədən əvvəlki ləng danışıqlara qayıdacağını bilir. Paşinyana isə bu lazımdır, “məsələnin həllini beynəlxalq təşkilatlara ötürmək və özünü bütün məsuliyyətdən azad etmək”.

Nikol Paşinyan son zamanlar “uçot dərəcəsini” artırmağa hazır olduğunu nümayiş etdirir. Bu yaxınlarda İtaliyanın “La Repubblica” qəzetinə verdiyi müsahibədə o, Ermənistanın təhlükəsizliyini təmin etməyən Rusiyadan narazılığını kifayət qədər açıq şəkildə ifadə edib. “Ermənistanın təhlükəsizlik arxitekturası 99,999% Rusiya ilə, o cümlədən silah və sursat əldə etmək məntiqi ilə bağlı idi. Ancaq bu gün Rusiyanın özünün silaha, sursata ehtiyacı olduğu halda, bu vəziyyətdə aydındır ki, Rusiya istəsə belə, Ermənistanın təhlükəsizlik ehtiyaclarını təmin edə bilməyəcək. Bu nümunə bizə göstərməlidir ki, təhlükəsizlik sahəsində yalnız bir yerdən asılı olmaq və ya bağlanmaq özlüyündə strateji səhvdir”, - deyə Paşinyan bildirib.

NATO-nun Genişlənmə üzrə Avropa Komitəsinin rəhbəri Günter Fehlinger İrəvanı alyansa qoşulmağa dəvət edib. Cənab Fehlinger sentyabrın 4-də X. səhifəsində yazıb: “Mən Ermənistanı NATO-ya üzv olmağa çağırıram”. Ermənistanın NATO-ya üzv olması ilə bağlı hər hansı söhbətin reallıqla heç bir əlaqəsi yoxdur. Ən azından indilik. Lakin onlar Cənubi Qafqazda Rusiya ilə Qərb arasında qarşıdurmanın başqa qatını göstərirlər. Danışıq formatlarında artıq rəqabət var. Avropa İttifaqı, ABŞ və Rusiya hər biri Ermənistan və Azərbaycanı özünəməxsus şəkildə barışdırmağa çalışır. Moskvanın üstünlüyü regionda sülhməramlılar şəklində hərbi mövcudluğun olmasıdır.

Amma bu üstünlük çox vaxt tənqid üçün də səbəb olur. İrəvan Moskvanı Laçın yolunda nəzarət-buraxılış məntəqəsi yaratmaqla 9 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatı pozmaqda ittiham edir. Bəyanatın 6-cı bəndinə əsasən, dəhlizə Rusiya sülhməramlıları nəzarət etməlidir və Azərbaycan “Laçın dəhlizi ilə hər iki istiqamətdə vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hərəkətinin təhlükəsizliyinə təminat verir”. Şəxsi söhbətlərdə Rusiya rəsmiləri 6-cı bəndin yerinə yetirilmədiyini etiraf edirlər. Bakı da öz növbəsində həmin sənədin 4-cü bəndinə işarə edir. Və orada deyilir ki, Rusiya Federasiyasının sülhməramlı kontingenti “erməni silahlı qüvvələrinin Qarabağdan çıxarılmasına paralel olaraq” yerləşdirilir. Bölgədə silahlı birləşmələr və hərbi texnika qaldığından şərt də yerinə yetirilməyib.

Regionda nəqliyyat əlaqələri bərpa olunmayıb, maddi-texniki cəhətdən Naxçıvanı Azərbaycanın qərb rayonları ilə də əlaqələndirmək mümkün olmayıb. Bu, digər oyunçuları prosesə cəlb etmək üçün imkanlar açır. Qərblilər təşəbbüsü ələ keçirmək üçün paralel formatlar qurmağa başlayıblar. Əgər Qərb hər şeyin həllinə kömək edirsə, Rusiya orda nəyə lazımdır? Və orada erməni tərəfi Rusiyanın hərbi mövcudluğunun məqsədəuyğunluğu məsələsini qaldıracaq. Qərb formatları və ruslar bir-birini təkrarlayır, bu da kimin qalib gəlməsi deməkdir.
Sergey Markedonov qeyd edir ki, 2022-ci ilə qədər Qərb Qarabağı Rusiya ilə əməkdaşlıq üçün bir növ xüsusi nöqtə kimi nəzərdən keçirməyə hazır idi. “2022-ci ildən sonra artıq digər hazırlıqlar gedir. Məqsəd Rusiyanı Qafqazdan sıxışdırıb çıxarmaqdır. Moskvanın mövcudluğunun faydasız olacağı bir vəziyyət yaratmaq üçün tərəflər arasında gərginliyin başlamasında günahın Rusiya tərəfində olması mühiti formalaşdırılır",deyə ekspert əmindir.

Cənab Markedonovun sözlərinə görə, oyun siyasi məkanın homojenləşdirilməsinə yönəlib: “Gürcüstan onsuz da qərbyönlüdür, Azərbaycan fərqli mənada, iqtisadi əlaqələr anlamında qərbyönümlüdür. Əgər biz Qərbyönlü Ermənistan etsək, kosmosun homogenləşməsi baş verəcək. Rusiya hər iki tərəfin kompromis həllinə görə minnətdar olacağı moderator kimi qalmaq istər. Bu, hər ikisinə təsirini saxlamağa imkan verəcək. Ancaq kompromis sülhə gəldikdə vəziyyət asan deyil".

Rusiya dövlət strukturlarındakı mənbə deyir ki, bütün çətinliklərə baxmayaraq, Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı mövqeyini o qədər də dramatikləşdirməyə dəyməz: “Hələlik mövqelər güclüdür. Azərbaycanın dialoq aparacağı yeganə ölkə Rusiyadır. Başqasının varlığı baxımından isə Bakı icazə vermək fikrində deyil”. Bununla yanaşı, mənbə qeyd edir ki, Qarabağda problemlər həll olunmadan digər məsələlər (Azərbaycan-Ermənistan sülh müqaviləsi də daxil olmaqla) dayandırılmış vəziyyətdə qalır.

İqor Xovayevin missiyası “humanitar böhran”ı həll etmək cəhdidir ki, bölgə "ərzaq, dərman və başqa hər şeyi” almağa başlasın. İndi əsas məsələ “böhran”ı aradan qaldırmaqdır. Rusiya erməni tərəfini Lavrovun sxemini qəbul etməyə inandırmağa çalışır ki, əvvəlcə Ağdam marşrutu açılır və sonrakı gün isə Laçın yolu işə başlayır.

V.VƏLİYEV